Симон Петлюра и споры о наследии XX века. XXII Международная прометеевская конференция

Postać Symona Petlury, ukraińskiego przywódcy politycznego i wojskowego, oraz spory o dziedzictwo XX wieku w Europie Środkowo-Wschodniej stanowiły główne tematy XXII Międzynarodowej Konferencji Prometejskiej, która odbyła się w Warszawie w dniach 26–27 października 2026 r. Organizatorem konferencji było Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego. Za koordynację merytoryczną wydarzenia odpowiadała dr Shahla Kazimova, redaktorka naczelna czasopisma „Nowy Prometeusz”.

Tegoroczne obrady zbiegły się ze stuleciem śmierci Symona Petlury, zamordowanego w Paryżu w 1926 r. Choć nie był on członkiem ruchu
prometejskiego, jego działalność na rzecz niepodległości Ukrainy pozostawała bliska ideom tego ruchu.
Konferencję otworzył dyrektor Studium Europy Wschodniej UW Jan Malicki, a wykład inauguracyjny pt. „Koncepcje polityki zagranicznej Symona Petlury” wygłosił prof. Jan Jacek Bruski. Wystąpienie stało się punktem wyjścia do kolejnych sesji poświęconych działalności politycznej Petlury oraz jego miejscu w historii Ukrainy i Europy Środkowo-Wschodniej.

Sojusz polsko-ukraiński i pamięć o Petlurze

Jednym z tematów pierwszego dnia obrad były sojusz zawarty przez Józefa Piłsudskiego i Symona Petlurę oraz losy Ukraińskiej Republiki Ludowej. Osobne miejsce zajęła kwestia upamiętniania Petlury w Ukrainie, Polsce i innych miejscach związanych z jego życiem i działalnością. W ostatnich latach postać Symona Petlury zyskała większą widoczność w ukraińskiej przestrzeni publicznej. Jego imieniem nazywane są kolejne ulice, a pamięć o nim upamiętniają tablice i pomniki. Podobne inicjatywy podejmowane są również w Polsce. Jednocześnie pamięć o Petlurze wciąż budzi kontrowersje, a jego miejsce w panteonie ukraińskich bohaterów narodowych nie pozostało w pełni ugruntowane. Jak podkreślali uczestnicy konferencji, może z powodu od lat trwającego konfliktu z rosyjskim agresorem.

Analizie poddano także obchody stulecia tragicznej śmierci ukraińskiego przywódcy, które miały miejsce w maju br. Petlura zginął w Paryżu z rąk Szlomo Szwarcbarda; istnieją przesłanki wskazujące na możliwe związki zamachowca z sowieckimi służbami, choć stopień ich zaangażowania pozostaje przedmiotem dyskusji historyków. W stolicy Francji do dziś znajduje się grób Petlury, regularnie odwiedzany przez delegacje Studium Europy Wschodniej UW.

Sowiecka propaganda i jej współczesne echa

Zwieńczeniem pierwszego dnia konferencji był pokaz sowieckiego filmu propagandowego z 1926 r. pt. „P.K.P.: Piłsudski kupił Petlurę”. Wprowadzenie do projekcji wygłosił dr Alexey Vasilyev, zwracając uwagę na rozmach produkcji, zastosowane środki wyrazu oraz udział osób związanych z wydarzeniami przedstawianymi na ekranie. Film, wymykający się prostemu podziałowi na fabułę i dokument, stał się punktem wyjścia do ożywionej dyskusji o sposobach przedstawiania ukraińskiego ruchu niepodległościowego w propagandzie sowieckiej.
Produkcja miała na celu zdyskredytowanie idei niepodległości Ukrainy oraz sojuszu Piłsudskiego z Petlurą. Polaków i Ukraińców ukazano w sposób karykaturalny, natomiast samych ukraińskich działaczy niepodległościowych przedstawiono jako cynicznych, skorumpowanych i pozbawionych autentycznych motywacji politycznych.
Uczestnicy konferencji wskazywali na trwałość schematów propagandowych widocznych w filmie – podobne metody i narzędzia są wykorzystywane współcześnie przez władze Rosji. Najprawdopodobniej film nie był rozpowszechniany w Ukrainie, sugerując, iż jego głównym celem było oddziaływanie na zagraniczną opinię publiczną i podważanie poparcia dla ukraińskich dążeń niepodległościowych.

Prometeizm, emigracja i polityka pamięci

Drugi dzień konferencji poświęcono szerszemu kontekstowi ruchu prometejskiego oraz działalności emigracji antybolszewickiej. Przedstawiono sylwetki wybranych działaczy, w tym Włodzimierza Wakara i Akakiego Czchenkeliego. Dyskutowano
również o sowieckiej propagandzie i polityce pamięci, m.in. w Ukrainie i na Litwie, a także o roli warszawskiego Instytutu Wschodniego.
Nie zabrakło tematów odnoszących się do współczesności. Referenci analizowali ciągłość imperialnego dziedzictwa w Rosji oraz modele pamięci historycznej funkcjonujące na Białorusi. W końcowej części obrad powrócono do zagadnień ukraińskich, podejmując m.in. temat sytuacji mniejszości narodowych w okresie rewolucji.

XXII Międzynarodowa Konferencja Prometejska pokazała, iż historia ruchów niepodległościowych narodów pozostających pod panowaniem Rosji i Związku Sowieckiego pozostaje przedmiotem żywej debaty naukowej. Różnorodność perspektyw badawczych pozwoliła spojrzeć na postać Petlury nie tylko przez pryzmat jego działalności politycznej, ale także późniejszych sporów o pamięć, interpretacji
historycznych i propagandowych zniekształceń. Dyskusje oraz wielość perspektyw i opinii potwierdziły zarazem, iż dziedzictwo XX wieku przez cały czas wpływa na sposób rozumienia współczesnych konfliktów politycznych i narodowych w regionie.