Żołnierze Wyklęci to żołnierze polskiego podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego, którzy po 1944 roku nie złożyli broni i stawili opór narzuconej przez Moskwę władzy komunistycznej oraz sowietyzacji Polski. Według szacunków historyków przez konspirację przewinęło się od 120 do choćby 180 tysięcy osób, a ich zbrojny opór trwał aż do 21 października 1963 roku, gdy zginął ostatni z nich — Józef Franczak „Lalek”. Byli mordowani, skazywani w procesach pokazowych i grzebani w bezimiennych mogiłach; dziś ich pamięć czci Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych obchodzony 1 marca.
Kim byli Żołnierze Wyklęci?
Żołnierze Wyklęci (nazywani też Niezłomnymi) to uczestnicy polskiego podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego, którzy po wkroczeniu Armii Czerwonej i przejęciu władzy przez komunistów nie uznali nowego porządku i kontynuowali walkę o suwerenną Polskę. Byli to w większości żołnierze rozwiązanej w styczniu 1945 roku Armii Krajowej, a także formacji narodowych i chłopskich, którzy uznali, iż zakończenie II wojny światowej nie przyniosło Polsce niepodległości, ale jedynie zmianę okupanta — z niemieckiego na sowieckiego.
Ruch nie był jednolitą armią z jednym dowództwem. Składał się z dziesiątek organizacji, oddziałów partyzanckich i siatek konspiracyjnych o różnym charakterze — od dobrze zorganizowanych struktur po lokalne grupy samoobrony. Łączył ich cel: opór wobec sowietyzacji, obrona ludności przed terrorem aparatu bezpieczeństwa oraz wiara, iż nowa wojna między Zachodem a ZSRR przywróci Polsce wolność.
Skąd wzięła się nazwa „Żołnierze Wyklęci”?
Sam termin jest stosunkowo młody. Powstał w 1993 roku, gdy Liga Republikańska — antykomunistyczna organizacja działająca w latach 90. — przygotowała na Uniwersytecie Warszawskim wystawę poświęconą powojennemu podziemiu antykomunistycznemu. Tytuł ekspozycji brzmiał „Żołnierze Wyklęci — antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 roku”. Określenie gwałtownie się przyjęło i weszło do języka publicznego.
Słowo „wyklęci” oddaje istotę ich powojennego losu: przez dziesięciolecia PRL byli oficjalnie przedstawiani jako „bandyci”, „faszyści” i „zaplute karły reakcji”, a pamięć o nich starano się wymazać. W obiegu funkcjonuje też określenie „Żołnierze Niezłomni”, które akcentuje ich wierność złożonej przysiędze.
Geneza — dlaczego walka trwała po 1945 roku?
Aby zrozumieć fenomen Żołnierzy Wyklętych, trzeba cofnąć się do decyzji wielkich mocarstw. Konferencje w Teheranie (1943) i Jałcie (luty 1945) przesądziły, iż Polska znajdzie się w sowieckiej strefie wpływów. Dla żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego oznaczało to, iż lata walki z Niemcami nie zakończyły się odzyskaniem niepodległości.
Kolejne wydarzenia pogłębiały poczucie zdrady i zagrożenia:
- Aresztowania i deportacje żołnierzy AK przez NKWD, rozpoczęte już w 1944 roku na terenach zajmowanych przez Armię Czerwoną.
- Proces szesnastu w Moskwie (czerwiec 1945) — porwanie i skazanie przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, którzy zgłosili się na rozmowy pod gwarancje bezpieczeństwa.
- Rozwiązanie Armii Krajowej 19 stycznia 1945 roku, które pozostawiło tysiące żołnierzy bez struktur, ale z bronią w ręku i świadomością, iż ujawnienie się grozi śmiercią lub zesłaniem.
W tych warunkach część konspiratorów uznała, iż dalsza walka — mimo braku szans na szybkie zwycięstwo — jest jedyną formą obrony i świadectwem, iż Polska nie pogodziła się z utratą suwerenności.
Najważniejsze organizacje podziemia niepodległościowego
Powojenna konspiracja miała dwa główne nurty: postakowski (wywodzący się z Armii Krajowej) oraz narodowy (związany ze Stronnictwem Narodowym). Poniższa tabela zestawia najważniejsze formacje.
| Narodowe Siły Zbrojne (NSZ) | 20 września 1942 | ok. 65–75 tys. w szczytowym okresie (część szacunków sięga choćby 90 tys.) | Nurt narodowy, powstały jeszcze w czasie okupacji niemieckiej |
| Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (NZW) | styczeń 1945 | ok. 30 tys., w tym ok. 7 tys. w oddziałach leśnych | Nurt narodowy, jedna z najdłużej działających formacji podziemia |
| Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” (WiN) | 2 września 1945 | największa organizacja powojenna | Nurt postakowski, cywilno-wojskowy |
Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” (WiN)
WiN była największą organizacją niepodległościową powojennej Polski. Powstała 2 września 1945 roku w Warszawie, na Żoliborzu, gdzie spotkało się pięciu oficerów wywodzących się z Armii Krajowej i rozwiązanej Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj: Jan Rzepecki, Antoni Sanojca, Janusz Bokszczanin, Franciszek Niepokólczycki i Jan Szczurek-Cergowski. Pierwszym prezesem został płk Jan Rzepecki.
Pełna nazwa — „Ruch Oporu bez Wojny i Dywersji Wolność i Niezawisłość” — zdradzała zamysł twórców: WiN miał odejść od zbrojnej partyzantki na rzecz działalności cywilnej i politycznej, dążąc do wolnych wyborów. Rzeczywistość terroru gwałtownie jednak zweryfikowała te plany. Kolejne zarządy główne WiN były rozbijane przez aparat bezpieczeństwa; działalność Zrzeszenia zakończyła się faktycznie egzekucją IV Zarządu Głównego 1 marca 1951 roku.
Narodowe Siły Zbrojne (NSZ)
NSZ powstały jeszcze w czasie okupacji niemieckiej — 20 września 1942 roku — jako jedna z największych formacji zbrojnych Polski Podziemnej. Wywodziły się z nurtu narodowego. Ich cechą charakterystyczną było prowadzenie walki na dwa fronty: przeciw Niemcom oraz przeciw komunistycznej partyzantce sowieckiej. Po 1944 roku część oddziałów NSZ kontynuowała opór wobec nowej władzy.
Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (NZW)
NZW zostało powołane w styczniu 1945 roku przez działaczy Stronnictwa Narodowego. W jego skład weszły oddziały o rodowodzie narodowym. W połowie 1945 roku organizacja liczyła około 30 tysięcy członków, z czego około 7 tysięcy służyło w oddziałach partyzanckich. NZW była jedną z najdłużej funkcjonujących formacji powojennego podziemia antykomunistycznego, szczególnie aktywną na północnym Mazowszu, Podlasiu i Białostocczyźnie.
Sylwetki — kim byli najważniejsi Żołnierze Wyklęci?
Rotmistrz Witold Pilecki (1901–1948)
Postać wyjątkowa choćby na tle bohaterów podziemia. Urodzony 13 maja 1901 roku, oficer kawalerii, żołnierz wojny 1920 roku i kampanii wrześniowej. W 1940 roku dobrowolnie dał się aresztować w warszawskiej łapance, by trafić do niemieckiego obozu Auschwitz — dotarł tam we wrześniu 1940 roku wraz z tzw. drugim transportem warszawskim.
W obozie zorganizował konspiracyjną siatkę ruchu oporu i sporządzał raporty dokumentujące niemieckie zbrodnie, przekazywane następnie dowództwu AK. W nocy z 26 na 27 kwietnia 1943 roku zbiegł z Auschwitz, a następnie opracował szczegółowy raport — jedno z pierwszych świadectw zbrodni obozowych przekazanych aliantom.
Po wojnie działał w konspiracji antykomunistycznej. Aresztowany w 1947 roku, poddany brutalnemu śledztwu, został skazany na śmierć 15 marca 1948 roku. Wyrok wykonano 25 maja 1948 roku w więzieniu na Mokotowie strzałem w tył głowy. Miejsca pochówku komuniści nigdy nie ujawnili. Wyrok unieważniono w 1990 roku, a w 2006 roku Pilecki został pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego.
Major Zygmunt Szendzielarz „Łupaszko” (1910–1951)
Legendarny dowódca 5 Wileńskiej Brygady AK. Jego oddziały prowadziły działalność partyzancką na Wileńszczyźnie, Podlasiu i Pomorzu, uderzając w struktury komunistycznej władzy i broniąc ludności. „Łupaszko” był symbolem nieprzejednanej postawy.
Został ujęty przez UB 30 czerwca 1948 roku w Osielcu koło Jordanowa. Po długim śledztwie sąd wojskowy w Warszawie 2 listopada 1950 roku orzekł wobec niego aż 18 wyroków śmierci. Zamordowano go 8 lutego 1951 roku w więzieniu na Mokotowie. Jego szczątki odnalazł w 2013 roku zespół prof. Krzysztofa Szwagrzyka podczas prac na tzw. Łączce (kwatera „Ł”) na Powązkach. Uroczysty pogrzeb odbył się 24 kwietnia 2016 roku.
Danuta Siedzikówna „Inka” (1928–1946)
Najbardziej znana kobieta wśród Żołnierzy Wyklętych. Urodzona 3 września 1928 roku w Guszczewinie na skraju Puszczy Białowieskiej, jako nastolatka została sanitariuszką w oddziale podległym „Łupaszce”. Aresztowana przez UB, poddana śledztwu, nie wydała współtowarzyszy.
Sąd w Gdańsku skazał niespełna 18-letnią dziewczynę na karę śmierci. Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa łaski, o czym informacja dotarła do Gdańska 19 sierpnia 1946 roku. Wyrok wykonano 28 sierpnia 1946 roku w Gdańsku — sześć dni przed jej osiemnastymi urodzinami. W grypsie przekazanym z więzienia napisała słowa, które stały się jej testamentem: „Powiedzcie mojej babci, iż zachowałam się jak trzeba”.
Sierżant Józef Franczak „Lalek” (1918–1963)
Ostatni Żołnierz Wyklęty, który zginął z bronią w ręku. Po wojnie nie ujawnił się i pozostawał w ukryciu przez osiemnaście lat, działając wcześniej w oddziale kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka”. Przez niemal dwie dekady wymykał się aparatowi bezpieczeństwa.
21 października 1963 roku obławę na gospodarstwo we wsi Majdan Kozic Górnych koło Piask (województwo lubelskie) przeprowadziła grupa operacyjna złożona z funkcjonariuszy SB i ZOMO. Franczak podjął walkę, próbował się wycofać, ale został śmiertelnie postrzelony. Jego śmierć symbolicznie zamyka epokę zbrojnego podziemia niepodległościowego — osiemnaście lat po zakończeniu II wojny światowej.
Jaka była skala represji aparatu bezpieczeństwa?
Walka z podziemiem prowadzona była przez Urząd Bezpieczeństwa (UB), Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW) oraz — przy wsparciu sowieckiego NKWD — całą machinę terroru. Metody obejmowały tortury w śledztwie, procesy pokazowe, kary śmierci wykonywane strzałem w tył głowy oraz grzebanie ofiar w bezimiennych mogiłach, m.in. na warszawskiej Łączce.
Szacunki historyków — opierające się głównie na materiałach Instytutu Pamięci Narodowej — różnią się, dlatego należy je traktować jako przybliżone:
| Członkowie wszystkich organizacji konspiracyjnych | 120–180 tys. |
| Osoby, które przewinęły się przez konspirację (do 1963) | do ok. 300 tys. |
| Partyzanci polegli w bezpośrednich walkach | ok. 9 tys. |
| Wyroki śmierci sądów wojskowych | ok. 5 tys. (wykonano co najmniej 3 tys.) |
| Łączna liczba straconych, zabitych i zakatowanych (szacunki różnych historyków) | od ok. 20 tys. do ok. 50 tys. |
Rozbieżność w ostatnim wierszu wynika z trudności w ustaleniu pełnych danych — wiele dokumentów zniszczono, a ofiary chowano w nieznanych miejscach. Prace ekshumacyjne IPN, prowadzone od 2012 roku, wciąż pozwalają identyfikować kolejne szczątki.
Dlaczego Narodowy Dzień Pamięci obchodzimy 1 marca?
Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych ustanowił Sejm ustawą z 3 lutego 2011 roku. Projekt ustawy przygotował w 2010 roku prezydent Lech Kaczyński — inicjatywa była realizacją jego wcześniejszych działań na rzecz upamiętnienia podziemia. Święto obchodzone jest po raz pierwszy w 2011 roku.
Data 1 marca nie jest przypadkowa. To rocznica jednego z najbardziej symbolicznych mordów sądowych PRL: 1 marca 1951 roku w więzieniu na Mokotowie komuniści rozstrzelali siedmiu przywódców IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”. Zginęli wówczas prezes ppłk Łukasz Ciepliński „Pług” oraz jego współpracownicy: Adam Lazarowicz, Mieczysław Kawalec, Józef Rzepka, Franciszek Błażej, Józef Batory i Karol Chmiel. Egzekucja tej grupy symbolicznie zamyka dzieje zorganizowanego podziemia niepodległościowego.
Spór o pamięć i współczesne upamiętnienie
Pamięć o Żołnierzach Wyklętych przez dziesięciolecia była tłumiona, a po 1989 roku stała się przedmiotem debaty publicznej. Dominujący nurt — wspierany przez IPN, kolejnych prezydentów RP oraz środowiska patriotyczne — traktuje ich jako bohaterów, którzy do końca pozostali wierni niepodległej Rzeczypospolitej. Świadczą o tym pogrzeby państwowe (m.in. „Łupaszki” w 2016 roku), pomniki, nazwy szkół i ulic, biegi „Tropem Wilczym” oraz coroczne uroczystości 1 marca.
Istnieje jednak także nurt krytyczny. Część historyków i publicystów wskazuje, iż pod wspólnym mianem „Żołnierzy Wyklętych” mieszczą się bardzo różne postacie i oddziały — od żołnierzy o czystej, bohaterskiej biografii po pojedyncze grupy oskarżane o działania wobec ludności cywilnej czy mniejszości. Dyskusja ta dotyczy zwłaszcza kilku spornych epizodów oraz pytania, czy heroizacja całego zjawiska nie zaciera niuansów historycznych.
Rzetelne podejście wymaga rozróżnienia dwóch płaszczyzn. Z jednej strony bezsporne pozostają: skala komunistycznego terroru, bezprawie procesów pokazowych i moralne prawo Polaków do oporu wobec narzuconej siłą władzy. Z drugiej — historia podziemia, jak każda, powinna być badana krytycznie, w oparciu o źródła, a nie wyłącznie o legendę. Uznanie bohaterstwa większości Żołnierzy Wyklętych nie stoi w sprzeczności z uczciwym opisem faktów — przeciwnie, dopiero rzetelność nadaje ich upamiętnieniu trwałą wartość.
Podsumowanie najważniejszych faktów
Żołnierze Wyklęci to zbiorcze określenie uczestników polskiego podziemia niepodległościowego walczącego z komunizmem w latach 1944–1963. Wywodzili się głównie z Armii Krajowej oraz formacji narodowych, tworząc organizacje takie jak WiN, NZW i NSZ. Ich najwybitniejsi przedstawiciele — Witold Pilecki, Zygmunt Szendzielarz „Łupaszko”, Danuta Siedzikówna „Inka” czy Józef Franczak „Lalek” — zapłacili za wierność Polsce najwyższą cenę. Dziś ich pamięć czci Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych obchodzony 1 marca, a prace IPN wciąż przywracają tożsamość ofiarom pogrzebanym w bezimiennych mogiłach.
Najczęściej zadawane pytania
Kim byli Żołnierze Wyklęci?
To żołnierze polskiego podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego, którzy po 1944 roku nie złożyli broni i stawili opór narzuconej przez ZSRR władzy komunistycznej. Wywodzili się głównie z Armii Krajowej oraz formacji narodowych i chłopskich. Uważali, iż koniec II wojny światowej nie przyniósł Polsce wolności, ale zamianę okupanta niemieckiego na sowieckiego.
Skąd wzięła się nazwa Żołnierze Wyklęci?
Termin powstał w 1993 roku, gdy organizacja Liga Republikańska przygotowała na Uniwersytecie Warszawskim wystawę poświęconą powojennemu podziemiu antykomunistycznemu. Nazwa nawiązuje do losu tych żołnierzy, których w PRL oficjalnie wyklęto, przedstawiając jako bandytów, i o których pamięć starano się wymazać. Używa się też określenia Żołnierze Niezłomni.
Kto był ostatnim Żołnierzem Wyklętym?
Za ostatniego Żołnierza Wyklętego uznaje się sierżanta Józefa Franczaka ps. Lalek. Zginął 21 października 1963 roku podczas obławy SB i ZOMO we wsi Majdan Kozic Górnych koło Piask w województwie lubelskim, po osiemnastu latach ukrywania się. Jego śmierć symbolicznie zamyka epokę zbrojnego podziemia niepodległościowego.
Dlaczego Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych przypada 1 marca?
Ponieważ 1 marca 1951 roku w więzieniu na Mokotowie komuniści rozstrzelali siedmiu przywódców IV Zarządu Głównego Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, z prezesem ppłk. Łukaszem Cieplińskim na czele. Święto ustanowił Sejm ustawą z 3 lutego 2011 roku, a projekt przygotował prezydent Lech Kaczyński w 2010 roku.
Jakie były najważniejsze organizacje Żołnierzy Wyklętych?
Do najważniejszych należały: Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość (WiN), założone 2 września 1945 roku i będące największą organizacją powojenną; Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (NZW), powstałe w styczniu 1945 roku i działające najdłużej; oraz Narodowe Siły Zbrojne (NSZ), utworzone jeszcze w 1942 roku. Reprezentowały one nurt postakowski oraz narodowy.
Ilu było Żołnierzy Wyklętych i ilu z nich zginęło?
Liczbę członków wszystkich organizacji konspiracyjnych szacuje się na 120–180 tysięcy osób, a przez całą konspirację do 1963 roku przewinęło się do około 300 tysięcy ludzi. Według szacunków historyków, opartych głównie na materiałach IPN, liczba straconych, poległych w walce i zakatowanych w śledztwie wynosi od około 20 do 50 tysięcy osób.
Źródła
- Instytut Pamięci Narodowej (IPN), Przystanek Historia oraz podziemiezbrojne.ipn.gov.pl — biogramy Pileckiego, Szendzielarza, Siedzikówny, Franczaka i teksty o podziemiu niepodległościowym 1944–1963
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski / PAP) — artykuły o Żołnierzach Wyklętych, WiN, NSZ i NZW
- Muzeum Historii Polski w Warszawie (muzhp.pl) — kalendarium: powstanie WiN, wyrok i egzekucja Danuty Siedzikówny „Inki”
- Ustawa z dnia 3 lutego 2011 r. o ustanowieniu Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych (Dz.U. 2011)
- Oficjalna strona Prezydenta RP (prezydent.pl) — geneza Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” i inicjatywa Lecha Kaczyńskiego
