Wojna, katastrofa, pożar czy zwykły upływ czasu – powodów, dla których cenne dziedzictwo kulturowe może zostać bezpowrotnie utracone, jest wiele. Digitalizacja pozwala stworzyć jego cyfrowy zapis, który może przetrwać choćby wtedy, gdy fizyczny eksponat zostanie uszkodzony lub zniknie, a jednocześnie umożliwia udostępnianie zbiorów z dowolnego miejsca na świecie. Jednym z przykładów takiego podejścia jest projekt realizowany dla Muzeum Wolnej Białorusi, w ramach którego zdigitalizowano 200 eksponatów dokumentujących współczesną historię Białorusi.
Digitalizacja jako sposób na ochronę dziedzictwa
Digitalizacja zbiorów muzealnych pozwala nie tylko zwiększać dostęp do eksponatów, ale także wspierać ich ochronę i zachowanie dla przyszłych pokoleń. Fizyczne obiekty dziedzictwa kulturowego są narażone m.in. na degradację, niewłaściwe warunki przechowywania, kradzieże czy skutki zmian klimatu. W opracowaniu poświęconym digitalizacji dziedzictwa kulturowego wskazano, iż każdego roku odnotowuje się utratę tysięcy artefaktów.[1]
Znaczenie takiego podejścia pokazują również dane UNESCO – ponad połowa instytucji pamięci na świecie nie posiada kompleksowego planu zarządzania ryzykiem katastrof[2]. W przypadku kolekcji dokumentujących współczesne wydarzenia digitalizacja może więc być nie tylko sposobem na zwiększenie ich dostępności, ale także dodatkowym narzędziem zachowania informacji o zbiorach i ich historii.
Przykładem jest kolekcja Muzeum Wolnej Białorusi, które powstało z potrzeby zachowania pamięci o współczesnej historii Białorusi oraz świadectw osób sprzeciwiających się reżimowi Aleksandra Łukaszenki. Kolekcja liczy kilkaset eksponatów i stale się powiększa. Trafiają do niej zarówno dokumenty papierowe, jak i przedmioty codziennego użytku przekazywane przez osoby zaangażowane w działania prodemokratyczne oraz ich rodziny.
200 eksponatów, ponad 5 tys. zdjęć i 0,5 TB danych
Przy współfinansowaniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz pod nadzorem Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów (NIMOZ), zrealizowano projekt digitalizacji najcenniejszych eksponatów Muzeum. Za digitalizację odpowiadał Iron Mountain. Celem było utrwalenie zbiorów w postaci cyfrowej oraz przygotowanie materiałów do udostępnienia online.
Projekt objął dwie grupy zbiorów. Pierwszą stanowiły materiały papierowe – m.in. listy z więzień, zaproszenia, pocztówki, ulotki, naklejki oraz materiały opozycyjne związane z działalnością społeczną i obywatelską. A drugą grupę tworzyły obiekty przestrzenne: ubrania więzienne, flagi, transparenty, przedmioty codziennego użytku oraz pamiątki przekazane przez byłych więźniów politycznych i uczestników protestów.
– W ramach projektu zdigitalizowaliśmy łącznie 200 eksponatów – 145 dokumentów papierowych oraz 55 obiektów przestrzennych. W ciągu zaledwie dwóch miesięcy wykonaliśmy ponad 5 tys. zdjęć, tworząc zasób cyfrowy o wielkości około 0,5 TB. Skala projektu pokazuje, iż digitalizacja zbiorów muzealnych to nie tylko samo wykonanie cyfrowych kopii, ale również odpowiednie przygotowanie i opracowanie różnego rodzaju materiałów. W przypadku kolekcji Muzeum Wolnej Białorusi szczególnie istotne było zachowanie w formie cyfrowej zarówno dokumentów, jak i przedmiotów, które są bezpośrednimi świadectwami współczesnej historii. Dzięki temu powstały zasób może w przyszłości służyć nie tylko jako dodatkowe zabezpieczenie kolekcji, ale również jako baza do jej dalszego opracowywania i udostępniania – mówi Katarzyna Palicka, Business Development Manager, Iron Mountain.
Od muzealnego eksponatu do cyfrowego archiwum
Proces digitalizacji nie ograniczał się do wykonania zdjęć. Każdy eksponat został odpowiednio przygotowany, zdigitalizowany i opracowany tak, aby cyfrowe kopie mogły być wykorzystywane zarówno do celów archiwizacyjnych, jak i przy publikacji w internetowym i papierowym katalogu Muzeum. Zgromadzone materiały mogą również służyć przy tworzeniu publikacji i rozwijaniu cyfrowych zasobów placówki.
– Jednym z najważniejszych efektów digitalizacji jest możliwość zachowania dostępu do zbiorów niezależnie od miejsca, w którym znajduje się odbiorca. Cyfrowe kopie najcenniejszych eksponatów Muzeum Wolnej Białorusi mogą być stopniowo udostępniane za pośrednictwem strony internetowej, dzięki czemu z kolekcją mogą zapoznać się również osoby, które nie mają możliwości odwiedzenia Muzeum osobiście. W przypadku zbiorów dokumentujących współczesną historię Białorusi ma to szczególne znaczenie – cyfrowa forma pozwala dotrzeć z tymi świadectwami także do białoruskiej społeczności mieszkającej poza granicami kraju – dodaje Katarzyna Palicka, Business Development Manager, Iron Mountain.
Zachować artefakty, zachować ich historię
W przypadku współczesnych zbiorów muzealnych znaczenie eksponatu często wiąże się nie tylko z jego fizyczną formą, ale również z historią, którą dokumentuje. Digitalizacja pozwala utrwalić tę informację i stworzyć możliwość dalszego korzystania ze zbiorów bez konieczności ograniczania dostępu wyłącznie do ich fizycznej formy.
Projekt Muzeum Wolnej Białorusi pokazuje, jak technologia może wspierać instytucje kultury w ochronie współczesnego dziedzictwa. Powstałe cyfrowe kopie stanowią uzupełnienie fizycznej kolekcji, a jednocześnie tworzą podstawę do jej dalszego archiwizowania, opracowywania i udostępniania odbiorcom z całego świata.
[1] Iron Mountain, Safeguarding the past, shaping the future: A guide to digitising cultural heritage, 2024. Safeguarding the past, shaping the future: A guide to digitising cultural heritage | Iron Mountain
[2] UNESCO, Building resilience: disaster risk management for documentary heritage and digital archives; training toolkit, 2024
