W europejskiej historii idei politycznych i gospodarczych XIX wiek pozostaje epoką wielkiego starcia pomiędzy liberalnym kapitalizmem przemysłowym, rodzącym się socjalizmem oraz konserwatywnymi próbami obrony tradycyjnego ładu społecznego.
W centrum tej debaty znaleźli się myśliciele pokroju Karla Marxa czy Friedricha Engelsa, których krytyka kapitalizmu wywarła ogromny wpływ na historię polityczną nowoczesnej Europy.
Praktyk
Znacznie rzadziej pamięta się jednak o Friedrichu Wilhelmie Raiffeisenie, mimo iż jego idee wywarły bezpośredni i praktyczny wpływ na rozwój nowoczesnej bankowości spółdzielczej, lokalnych wspólnot gospodarczych oraz koncepcji społecznej gospodarki rynkowej w Niemczech. Raiffeisen nie był filozofem systemowym w klasycznym sensie tego słowa. Nie tworzył rozbudowanej teorii dziejów, nie konstruował wielkich modeli rewolucji społecznej ani nie próbował budować totalnej teorii ekonomicznej kapitalizmu. Był przede wszystkim praktykiem administracji lokalnej i społecznikiem, który próbował odpowiedzieć na realne problemy społeczne wynikające z gwałtownej industrializacji XIX wieku. Właśnie ta praktyczność sprawia, iż jego myśl pozostaje zaskakująco aktualna również współcześnie.
Samorządowiec walczący z biedą
Urodzony w 1818 roku w Hamm w Nadrenii, Raiffeisen wychowywał się w środowisku prowincjonalnych Niemiec epoki przedindustrialnej. Początkowo służył w armii pruskiej, jednak problemy zdrowotne zmusiły go do zakończenia kariery wojskowej. Następnie rozpoczął działalność administracyjną jako burmistrz i urzędnik lokalny w małych miejscowościach Prus Nadreńskich. To właśnie tam zetknął się bezpośrednio z dramatycznymi skutkami biedy, zadłużenia oraz uzależnienia ludności wiejskiej od lichwy i wielkiego kapitału handlowego.
Liberalizm kontra wspólnota lokalna
Kluczowym momentem dla ukształtowania jego poglądów były kryzysy głodowe lat czterdziestych XIX wieku. Raiffeisen obserwował wówczas sytuację chłopów i rzemieślników pozbawionych dostępu do uczciwego kredytu, uzależnionych od prywatnych pożyczkodawców oraz praktycznie wyłączonych z możliwości ekonomicznego rozwoju. W przeciwieństwie do marksistów nie uznał jednak, iż rozwiązaniem jest obalenie systemu własności prywatnej czy rewolucja społeczna. Doszedł natomiast do przekonania, iż liberalny kapitalizm pozbawiony mechanizmów solidarności prowadzi do rozpadu wspólnot lokalnych, koncentracji kapitału i degradacji społecznej.
Inspiracje niemarksistowskie
Na jego światopogląd wpływało kilka bardzo istotnych nurtów intelektualnych XIX wieku. Kluczową rolę odegrała protestancka etyka społeczna oraz konserwatywne rozumienie wspólnoty organicznej, charakterystyczne dla niemieckiej myśli społecznej epoki restauracji. Istotne znaczenie miały również idee Johanna Heinricha Pestalozziego (1746–1827), który podkreślał znaczenie lokalnej solidarności społecznej i wychowania moralnego, oraz Friedricha Lista (1789–1846), krytykującego liberalny wolny handel i podkreślającego znaczenie narodowej organizacji gospodarki. Silny wpływ wywarł na niego również Hermann Schulze-Delitzsch (1808–1883), twórca miejskich spółdzielni kredytowych i rzemieślniczych. Choć Raiffeisen różnił się od niego bardziej konserwatywnym podejściem społecznym, przejął od niego ideę samoorganizacji ekonomicznej i lokalnych struktur kredytowych. istotną rolę odegrał także Wilhelm Emmanuel von Ketteler (1811–1877), jeden z pionierów katolickiej nauki społecznej i krytyk liberalnego kapitalizmu przemysłowego. Raiffeisen pozostawał także pod wpływem europejskich nurtów kooperatywistycznych, rozwijających się w Wielkiej Brytanii i Francji. Szczególne znaczenie miały idee Roberta Owena (1771–1858), pioniera ruchu spółdzielczego, oraz Pierre’a-Josepha Proudhona (1809–1865), który krytykował zarówno wielki kapitał, jak i centralizm państwowy, opowiadając się za federalizmem ekonomicznym i organizacją oddolną.
Spółdzielczość jako trzecia droga
Wszystkie te wpływy znalazły odzwierciedlenie w jego najważniejszym dziele Die Darlehnskassen – Vereine als Mittel zur Abhilfe der Noth der ländlichen Bevölkerung (pol. Stowarzyszenia kas pożyczkowych jako środek łagodzenia trudnej sytuacji ludności wiejskiej) z 1866 roku. Książka stanowiła praktyczny projekt reformy społeczno-gospodarczej opartej na lokalnych kasach pożyczkowych i spółdzielniach kredytowych funkcjonujących według zasad samopomocy, samorządności i współodpowiedzialności społecznej. Raiffeisen uważał, iż społeczeństwo powinno tworzyć własne instytucje ekonomiczne zdolne do ograniczania dominacji wielkiego kapitału finansowego. Była to koncepcja niezwykle interesująca politycznie, ponieważ stanowiła próbę znalezienia „trzeciej drogi” pomiędzy liberalnym kapitalizmem a centralistycznym socjalizmem państwowym.
Prekursor społecznej gospodarki rynkowej
W przeciwieństwie do Karla Marxa Raiffeisen nie uważał konfliktu klasowego za motor historii. Marx postrzegał kapitalizm jako system strukturalnego wyzysku prowadzący nieuchronnie do rewolucji społecznej i przejęcia środków produkcji przez proletariat. Raiffeisen natomiast odrzucał zarówno rewolucję, jak i centralizację gospodarki. Uważał, iż możliwe jest ograniczenie patologii kapitalizmu poprzez rozwój lokalnych wspólnot ekonomicznych, decentralizację finansów oraz solidarność społeczną. Pod tym względem jego myśl jest bliższa późniejszej niemieckiej społecznej gospodarce rynkowej niż marksizmowi. Można wręcz uznać Raiffeisena za jednego z prekursorów modelu gospodarczego, który po II wojnie światowej rozwijali niemieccy ordoliberałowie, tacy jak Walter Eucken (1891–1950) czy Ludwig Erhard (1897–1977). Podobnie jak oni, uważał, iż rynek nie może funkcjonować w oderwaniu od odpowiedzialności społecznej i wspólnotowej stabilności.
Wspólnie można więcej
W swoich pismach Friedrich Wilhelm Raiffeisen nie formułował krytyki kapitalizmu w sposób rewolucyjny czy ideologiczny, jak czynił to Karl Marx. Jego język był znacznie bardziej praktyczny, moralny i społeczny. Raiffeisen postrzegał problem przede wszystkim jako kryzys zależności ekonomicznej oraz rozpad solidarności wspólnotowej pod wpływem niekontrolowanego rynku finansowego. Jednym z najbardziej znanych cytatów autora pozostaje: „Was einer allein nicht schafft, das schaffen viele” („Czego jednostka sama nie jest w stanie osiągnąć, to może osiągnąć wspólnota wielu ludzi”). Zdanie to stało się fundamentem całego europejskiego ruchu spółdzielczego i w praktyce stanowiło odpowiedź Raiffeisena na społeczne skutki kapitalizmu XIX wieku.
Samopomoc – samorządność – samoodpowiedzialność
W przeciwieństwie do marksizmu, jego rozwiązaniem nie była rewolucja klasowa ani centralizacja państwowa, ale decentralizacja gospodarki i budowa lokalnych wspólnot ekonomicznych. Innym niezwykle istotnym elementem jego myśli było przekonanie, iż bieda jest przede wszystkim skutkiem ekonomicznej zależności. Raiffeisen uważał, iż człowiek pozbawiony dostępu do kredytu, własności i wspólnotowej ochrony staje się całkowicie podporządkowany mechanizmom rynku oraz wielkiemu kapitałowi. Jego słynna formuła: Selbsthilfe (samopomoc), Selbstverwaltung (samorządność), Selbstverantwortung (samoodpowiedzialność) stała się podstawą niemieckiej spółdzielczości kredytowej i alternatywą wobec zarówno liberalnego kapitalizmu finansowego, jak i późniejszego socjalizmu państwowego.
Ochrona przed kapitałem spekulacyjnym
W praktyce Raiffeisen uważał, iż niekontrolowany kapitalizm prowadzi do koncentracji kapitału, degradacji lokalnych wspólnot, ekonomicznego podporządkowania człowieka oraz zależności od wielkich struktur finansowych i rozpadu solidarności społecznej. W przeciwieństwie jednak do marksistów nie uważał prywatnej własności za źródło wszelkiego zła społecznego. Problem widział raczej w oderwaniu gospodarki od odpowiedzialności moralnej i wspólnotowej. Bardzo charakterystyczne pozostaje również jego podejście do lichwy i finansjalizacji gospodarki. W realiach XIX wieku obserwował sytuację, w której chłopi i drobni rzemieślnicy byli praktycznie uzależnieni od prywatnych pożyczkodawców. Z tego doświadczenia wywodziła się jego krytyka kapitału spekulacyjnego oraz przekonanie, iż wspólnota lokalna powinna tworzyć własne instytucje finansowe zdolne chronić społeczeństwo przed ekonomiczną dominacją elit finansowych.
Aktualność praktyczna
Pod tym względem jego myśl okazuje się niezwykle aktualna również dziś, szczególnie w epoce globalnych funduszy inwestycyjnych, gigantycznych korporacji technologicznych i centralizacji sektora finansowego. Nieprzypadkowo współczesne środowiska krytykujące neoliberalny kapitalizm, zarówno konserwatywne, jak i socjalne, coraz częściej odwołują się do idei lokalizmu gospodarczego, decentralizacji ekonomicznej oraz wspólnotowej kontroli nad kapitałem, czyli dokładnie tych elementów, które Raiffeisen rozwijał już w połowie XIX wieku. Współczesne Niemcy pozostają krajem, w którym idee Raiffeisena są przez cały czas obecne, choć często w formie pośredniej i zmodernizowanej. Najbardziej widocznym dziedzictwem jego myśli pozostają oczywiście Volksbanken Raiffeisenbanken oraz cały sektor bankowości spółdzielczej, funkcjonujący na zasadach lokalności, współodpowiedzialności i wspólnotowego udziału członków.
Wpływ w Alternatywie dla Niemiec
Jednak wpływ jego idei wykracza znacznie dalej. W niemieckiej debacie politycznej coraz wyraźniej widoczny jest powrót do tematów związanych z krytyką globalnego kapitalizmu korporacyjnego, centralizacji gospodarki i osłabienia klasy średniej. Elementy myślenia bliskiego Raiffeisenowi można odnaleźć zarówno po stronie nowej prawicy, jak i części współczesnej lewicy. W środowiskach związanych z Alternative für Deutschland (AfD) pojawia się coraz silniejsza krytyka globalizacji, wielkich korporacji technologicznych, centralizacji Unii Europejskiej oraz podporządkowania państw narodowych interesom międzynarodowego kapitału finansowego. Szczególnie skrzydła konserwatywno-społeczne (zachodnie) AfD akcentują potrzebę ochrony klasy średniej, lokalnej przedsiębiorczości oraz regionalnych struktur gospodarczych. Choć AfD nie odwołuje się bezpośrednio do Raiffeisena, wiele elementów jej krytyki neoliberalizmu i centralizacji gospodarki przypomina konserwatywno-społeczny lokalizm charakterystyczny dla jego myśli.
Raiffeisen na lewicy
Równie interesujące są analogie po stronie lewicowej. Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW) pod przywództwem Sahry Wagenknecht rozwija krytykę globalnego kapitalizmu korporacyjnego, outsourcingu, deregulacji rynku oraz osłabienia państwa socjalnego. Wagenknecht wielokrotnie podkreślała konieczność odbudowy narodowej gospodarki produkcyjnej i ochrony klasy pracującej przed skutkami globalizacji. W wielu aspektach jest to współczesna adaptacja idei gospodarki bardziej zakorzenionej społecznie i mniej podporządkowanej globalnym przepływom kapitału. choćby część środowisk Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD) oraz niemieckiego nurtu społecznej gospodarki rynkowej pozostaje pośrednio związana z tradycją myślenia o gospodarce jako strukturze odpowiedzialności społecznej, a nie wyłącznie mechanizmie maksymalizacji zysku.
Wiara w pracę kontra globalizacja
W tym sensie Raiffeisen okazuje się postacią niezwykle aktualną. Jego idee wpisują się zarówno w konserwatywną krytykę globalizacji, jak i w lewicową krytykę neoliberalizmu. Łączy je wspólny element: przekonanie, iż gospodarka powinna służyć wspólnocie społecznej, a nie wyłącznie interesom wielkiego kapitału. W przeciwieństwie do wielu ideologów XIX wieku Raiffeisen nie stworzył utopii politycznej, ani projektu totalnej przebudowy społeczeństwa. Zaproponował praktyczny model decentralizacji ekonomicznej oparty na solidarności społecznej, lokalności i współodpowiedzialności. Być może właśnie dlatego jego idee, moim zdaniem, mniej spektakularne niż marksizm, ale znacznie bardziej pragmatyczne, przetrwały w strukturach gospodarczych Europy znacznie dłużej niż zwykle się przyjmuje.
„Der Bürger glaubt an den Wettbewerb, der Arbeiter an die Arbeit” („Mieszczanin wierzy w konkurencję, robotnik wierzy w pracę”), jak pisał Ernst Jünger (Der Arbeiter).
Matthäus Golla
Bibliografia:
– https://www.raiffeisen-gesellschaft.de/content/raiffeisen_gesellschaft/de/homepage.html;
– Walter Arnold, Fritz H. Lamparter, Friedrich Wilhelm Raiffeisen. Einer für alle – Alle für einen, Hänssler, Neuhausen-Stuttgart 1985;
– Wilhelm Bendiek, Friedrich Wilhelm Raiffeisen (1818–1888), [w:] Rheinisch-Westfälische Wirtschaftsbiographien. Band IV, Aschendorff, Münster 1941;
– Franz Braumann, Ein Mann bezwingt die Not, 1. Auflage, Verlag der Raiffeisendruckerei, Neuwied am Rhein 1959;
– Marvin Brendel, Friedrich Wilhelm Raiffeisen – Zitate, Geno|dition, Berlin 2018;
– Hans Fässler, Raiffeisen – Der „Bankier der Barmherzigkeit“ als Antisemit, Saiten (Ostschweizer Kulturmagazin), 13. Februar 2019 (Gastkommentar).
