wolnomularstwo.pl, 24.10.2026
Poniżej przedstawiamy artykuł opowiadający historię dzieła „Morals and Dogma” („Etos i Doktryna”) Alberta Pike’a. To temat aktualny w Polsce w związku z niezwykłym zainteresowaniem tą książką, wydawaną w limitowanych numerowanych nakładach po 333 egzemplarze. Nakład pierwszego tomu właśnie się wyczerpał – zostało tylko kilka egzemplarzy, drugiego kilkanaście, trzeciego kilkadziesiąt, a przedsprzedaż czwartego postępuje niezwykle szybko. Jednocześnie wartość pozostałych książek rośnie tym bardziej, im mniej ich pozostaje, stąd porównanie ich do „masońskiego bitcoina”.
***
Co łączy narzędzia kamieniarza, starożytne misteria, kabałę i rozważania o wolności człowieka? W wydanym w 1871 roku dziele „Morals and Dogma” („Etos i Doktryna”) Albert Pike uczynił z nich elementy rozległej opowieści o moralności i duchowych poszukiwaniach. Jego książka pozostaje ważnym świadectwem ambicji wolnomularstwa: przekonania, iż symbole i rytuały powinny prowadzić do samodzielnego myślenia oraz odpowiedzialnego działania.
Pełny tytuł dzieła brzmi „Morals and Dogma of the Ancient and Accepted Scottish Rite of Freemasonry” („Etos i Doktryna Masonerii Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego”) . Książkę przygotowano dla Rady Najwyższej 33. Stopnia Południowej Jurysdykcji Stanów Zjednoczonych i opublikowano z jej upoważnienia. Pike, sprawujący urząd Wielkiego Komandora, pomyślał ją jako materiał do studiowania w powiązaniu z rytuałami Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego. Już przedmowa wskazuje więc konkretne środowisko i cel publikacji. Traktowanie jej jako jednolitej wykładni poglądów wszystkich wolnomularzy na świecie zaciera ten kontekst.
Książka obejmuje 32 rozdziały odpowiadające stopniom od ucznia do 32. stopnia. Pierwotne wydanie liczyło 861 stron, co dobrze oddaje skalę przedsięwzięcia. Pike nie ogranicza się do objaśniania masońskich emblematów. Przechodzi od etyki do religii porównawczej, od filozofii do interpretacji dawnych mitów. Poszczególne stopnie tworzą ramę dla rozważań o sprawiedliwości, obowiązku, ludzkiej naturze i relacji człowieka z Bogiem. Czytelnik otrzymuje rozbudowany komentarz do znaczeń rytuału, pomagający zastanowić się nad tym, czego uczestnictwo w nim ma uczyć.
Najciekawsza deklaracja pojawia się jednak jeszcze przed pierwszym rozdziałem. Pike wyjaśnia, iż używa słowa „dogma” w znaczeniu nauki lub doktryny, a czytelnik zachowuje prawo do odrzucenia twierdzeń, które uzna za nieprawdziwe albo nieuzasadnione. Oczekuje od niego uczciwego namysłu i oceny wolnej od uprzedzeń. Zastrzega również, iż przywoływane spekulacje dawnych filozofów i teozofów nie stają się przez samą obecność w książce doktrynami rytu. To istotna wskazówka: lektura ma pobudzać osąd, a autorytet autora nie zwalnia z krytycznego myślenia.
Za rozległością historycznych i metafizycznych wywodów stoi bardzo praktyczne pytanie: co człowiek robi ze zdobytą wiedzą? Pike podkreśla, iż znajomość masońskich formuł i symboli ma ograniczoną wartość, o ile nie zwiększa mądrości, sprawiedliwości i życzliwości wobec innych. Wiedza powinna przekładać się na charakter. W jego ujęciu wolnomularstwo wymaga pracy, samokontroli i gotowości do działania na rzecz wspólnoty. Ceremonia nabiera znaczenia poprzez codzienne postępowanie: dotrzymywanie zobowiązań, opanowanie własnych namiętności i pomoc ludziom znajdującym się w trudnym położeniu.
Ta etyka ma również wymiar społeczny. Już w rozdziale poświęconym uczniowi Pike rozważa relacje między siłą, rozumem i prawem. Ostrzega przed energią zbiorową wykorzystywaną przez tyranię oraz przed ślepym posłuszeństwem podtrzymującym ucisk. Narzędzia budowlane stają się tu językiem filozofii politycznej: siła potrzebuje kierunku, miary i sprawiedliwych zasad. W innych fragmentach autor przypomina o godności pracy i obowiązkach wobec potrzebujących. Doskonalenie jednostki łączy zatem z pytaniem o jakość społeczeństwa, które ta jednostka współtworzy.
Ważne miejsce zajmuje tolerancja religijna. Pike przedstawia wolnomularstwo jako przestrzeń spotkania ludzi różnych wyznań, którzy zachowują własną religię. Poszukuje wspólnych podstaw moralnych, dostrzegając je ponad podziałami doktrynalnymi. Jego język pozostaje przy tym wyraźnie religijny: odwołuje się do Boga, duszy i moralnego porządku świata. Warto więc czytać tę tolerancję w jej rzeczywistym kontekście. Autor próbuje uzasadnić braterstwo ludzi o odmiennych przekonaniach, posługując się pojęciami charakterystycznymi dla własnego światopoglądu i epoki.
„Morals and Dogma” ma zarazem charakter wielkiej kompilacji. Pike otwarcie przyznaje w przedmowie, iż około połowy materiału zaczerpnął z innych pisarzy. Opisuje też swoją metodę: przerabianie zdań, łączenie cudzych sformułowań z własnymi i podporządkowywanie ich celowi książki. Nie oznaczał systematycznie granic między zapożyczeniami a własnym wywodem. Wśród ważnych inspiracji znalazł się Éliphas Lévi, francuski autor piszący o magii i ezoteryce. Sposób przejmowania jego tekstów stał się później przedmiotem zarzutów o plagiat. Uczciwa ocena dzieła powinna uwzględniać zarówno deklarowaną metodę kompilatora, jak i problem niedostatecznego wskazywania źródeł.
Współczesny czytelnik może potraktować „Morals and Dogma” („Etos i Doktrynę”) jako spotkanie z dziewiętnastowieczną próbą połączenia wiedzy o religiach, symbolicznej wyobraźni i etycznej edukacji. Jej wartość nie wymaga bezwarunkowej zgody z autorem. Przeciwnie: najciekawsza lektura zaczyna się wtedy, gdy pytamy o źródła jego twierdzeń, rozróżniamy symboliczne interpretacje od ustaleń historycznych i sprawdzamy, co z rozważań o moralności wynika dla naszego postępowania. Sam Pike pozostawił czytelnikowi prawo do takiej samodzielności.
Klaus Dąbrowski, październik 2026
