Wojna w Ukrainie obnażyła coś, co przez dekady pozostawało na marginesie debat strategicznych: o wyniku konfliktu decyduje nie tylko armia, ale także zdolność państwa do działania jako spójny system. Powinno to też być przedmiotem analizy z polskiej perspektywy – nie w kategoriach solidarności czy symboliki, ale twardego planowania obronnego.
O świcie w Kijowie wyją syreny. Kilkaset kilometrów dalej ze stacji we Lwowie wyrusza na wschód transport amunicji. W Łucku urzędnik wydaje decyzję administracyjną, używając podpisu elektronicznego, a w Charkowie operator sieci energetycznej przywraca zasilanie po kolejnym nocnym ataku. Na froncie giną ludzie, ale wojna toczy się także tam, gdzie nie ma okopów. W urzędach, fabrykach, szkołach, na stacjach kolejowych i w mieszkaniach cywilów. Rosyjskie rakiety i drony nie są wymierzone wyłącznie w jednostki wojskowe – ich celem jest całe państwo. Brak prądu, przerwane łańcuchy dostaw, chaos decyzyjny i zmęczenie społeczeństwa mają w długim okresie działać skuteczniej niż czołgi. Taki pomysł na wojnę ma Rosja.
Odpowiedź Ukrainy była w dużej mierze improwizowana, ale z czasem przybrała formę systemowej adaptacji. Państwo nauczyło się funkcjonować w trybie permanentnego kryzysu. Administracja nie została zawieszona; przeciwnie – musiała działać szybciej, prościej i być bliżej obywatela.
Przemysł się nie zwinął, ale rozproszył. Społeczeństwo stało się czymś więcej niż tylko zasobem mobilizacyjnym. To właśnie ta zdolność do utrzymania funkcjonowania państwa pod ostrzałem stanowi dziś jeden z kluczowych czynników ukraińskiej wytrzymałości strategicznej. I to ona powinna być przedmiotem analizy z polskiej perspektywy – nie w kategoriach solidarności czy symboliki, ale twardego planowania obronnego.
Zarządzanie niedoborem ludzi
Mobilizacja w wojnie pełnoskalowej nie jest wyłącznie problemem wojskowym. Jej istotą jest zarządzanie niedoborem zasobu, który zużywa się szybciej, niż można go odtworzyć. Tym zasobem są ludzie – nie tylko żołnierze i rezerwiści, ale także pracownicy przemysłu, transportu i administracji. Każda decyzja mobilizacyjna ma więc charakter systemowy: wzmacnia front kosztem zaplecza albo stabilizuje państwo kosztem zdolności bojowej. W Ukrainie pierwsze miesiące wojny opierały się na nadwyżce motywacji społecznej. Duża liczba ochotników pozwoliła kupić czas, ale nie pomogła stworzyć systemu. Gdy konflikt przeszedł w fazę długotrwałą, improwizacja przestała wystarczać. Państwo zostało zmuszone do uporządkowania mobilizacji: centralizacji ewidencji, cyfryzacji danych, zaostrzenia kontroli nad poborem i racjonalizacji jego kryteriów.
Wraz z tym pojawiły się napięcia. Społeczeństwo funkcjonujące miesiącami w stanie wojny przestaje reagować na argumenty moralne, a zaczyna kalkulować koszty. Rosnąca liczba poległych, długotrwała służba bez jasnej perspektywy rotacji oraz nierównomierne obciążenie poszczególnych grup podkopały poczucie sprawiedliwości systemu. Mobilizacja stała się jednym z najbardziej konfliktogennych obszarów funkcjonowania państwa. Kluczowym wyzwaniem okazało się utrzymanie równowagi między potrzebami frontu a wydolnością zaplecza. Każdy żołnierz powołany do wojska to nie tylko uzupełnienie etatu w brygadzie, ale także luka w gospodarce i administracji. Wojna wymusiła selekcję według przydatności systemowej: kto jest niezbędny na froncie, a kto do jego utrzymania. Administracja lokalna stała się buforem tych napięć – miejscem, gdzie decyzje państwa zderzały się z presją społeczną.
Z perspektywy strategicznej wniosek jest jednoznaczny: państwo, które nie potrafi długofalowo zarządzać mobilizacją, nie jest w stanie prowadzić wojny na wyczerpanie. Ukraina utrzymuje zdolność bojową nie dzięki niewyczerpanym rezerwom, ale dlatego, iż przekształciła mobilizację z reakcji kryzysowej w narzędzie zarządzania całym systemem państwowym – rozwiązanie dalekie od doskonałości, ale jedyne możliwe w wojnie bez szybkiego finału.
Urzędy muszą działać
W konflikcie pełnoskalowym poważnemu testowi poddano administrację publiczną. Wojna gwałtownie obnażyła słabości rozbudowanych, hierarchicznych struktur. Administracja musiała zostać spłaszczona: część kompetencji przeniesiono w dół, skracając ścieżki decyzyjne. W praktyce oznaczało to przerzucenie znacznej części ciężaru na administrację lokalną. To samorządy łączyły funkcje cywilne i quasiobronne: zarządzały ewakuacją, pomocą, usługami komunalnymi i komunikacją z ludnością.
Ataki na energetykę, łączność i transport bezpośrednio uderzały w zdolność urzędów do pracy. Państwo wprowadziło rozwiązania awaryjne: alternatywne źródła zasilania, rozproszone centra decyzyjne, pracę zdalną i uproszczony obieg dokumentów. Celem nie był komfort funkcjonowania instytucji, ale utrzymanie zdolności działania. Kluczową rolę odegrała cyfryzacja. Systemy elektroniczne z narzędzi modernizacji stały się narzędziem przetrwania państwa. Pozwoliły ograniczyć skutki fizycznych zniszczeń, a jednocześnie uczyniły infrastrukturę teleinformatyczną jednym z priorytetowych celów ataków.
Wojna wymusiła redefinicję skuteczności. Liczyła się nie zgodność z procedurami, ale zdolność do utrzymania funkcji państwa. Błędy przestały być wyjątkiem, ale stały się elementem akceptowalnego ryzyka. To przejście – od państwa proceduralnego do adaptacyjnego – pozwoliło Ukrainie uniknąć paraliżu instytucjonalnego. Patrząc z polskiej perspektywy, ukraińskie doświadczenia są ostrzeżeniem. Nasz aparat administracyjny zaprojektowany jest na warunki stabilności: z rozbudowanymi procedurami, silną centralizacją decyzji i wysoką awersją do błędu. W realiach wojny pełnoskalowej taki model staje się obciążeniem. Bez przygotowania do pracy w trybie kryzysowym administracja może stać się wąskim gardłem całego systemu obronnego.
Wojna, której nie widać
Rosyjska strategia od początku zakładała uderzenie w zdolność państwa ukraińskiego do podtrzymywania wysiłku wojennego. Ataki na energetykę, kolej i przemysł miały efekt kumulatywny: choćby jeżeli pojedyncze uderzenia nie paraliżowały systemu, w długim okresie podnosiły koszty jego funkcjonowania. Ukraina nie odpowiedziała klasyczną odbudową, ale zmianą zasad działania przemysłu i logistyki. Pierwszym krokiem było odejście od koncentracji. Zakłady i magazyny, które w czasie pokoju dawały efekt skali, w warunkach wojny stały się celami o wysokiej wartości. Produkcję rozproszono – często kosztem wydajności, ale z myślą o przeżywalności. Liczyła się ciągłość mimo strat, a nie maksymalizacja wolumenu. Wojna wymusiła akceptację krótszych serii, niższych norm i większej elastyczności.
Zmieniła się też relacja między państwem a sektorem prywatnym. Przemysł obronny przestał być domeną wyłącznie państwowych zakładów. Do wysiłku wojennego włączono mniejsze firmy, warsztaty i zaplecze cywilne, a granica między produkcją wojskową i cywilną uległa zatarciu. Państwo nie tyle kontrolowało cały proces, ile koordynowało dostępne zdolności, starając się wykorzystać każdy użyteczny zasób. Logistyka okazała się równie istotna jak produkcja. Kolej stała się kręgosłupem systemu zaopatrzenia – odporna na częściowe zniszczenia i relatywnie trudna do sparaliżowania. Transport i magazynowanie podporządkowano zasadzie rozproszenia: mniejsze partie, częstsze trasy i decentralizacja zapasów.
Istotne było także wsparcie zewnętrzne, choć jego znaczenie bywa umniejszane. Dostawy uzbrojenia nie rozwiązywały problemów logistycznych – często je nasilały. Integracja sprzętu z różnych państw i systemów wymagała budowy równoległej infrastruktury serwisowej, szkoleniowej i transportowej oraz obsługi wielosystemowego arsenału w warunkach niedoboru części i dokumentacji.
Z polskiej perspektywy doświadczenie Ukrainy jest ostrzeżeniem przed myśleniem o obronności wyłącznie w kategoriach zakupów uzbrojenia i gotowości frontowej. Wojna pokazuje, iż bez odpornego zaplecza przemysłowego i logistycznego choćby najnowocześniejsze systemy bojowe gwałtownie tracą wartość.
Granice społecznej odporności
Początkowa faza wojny charakteryzowała się wysokim poziomem samoorganizacji. Wolontariat, zbiórki sprzętu, wsparcie dla armii i uchodźców zastępowały niewydolne jeszcze mechanizmy państwowe. Społeczna mobilizacja, podobnie jak wojskowa, ma jednak swoje granice. Państwo stanęło przed wyzwaniem przejścia od improwizacji do systemu – bez zabijania oddolnej inicjatywy, ale też bez opierania bezpieczeństwa na emocjonalnym zrywie.
Codzienność w warunkach wojny została podporządkowana rytmowi alarmów, przerw w dostawach energii i zagrożenia uderzeniami. Szkoły, szpitale i miejsca pracy musiały funkcjonować w trybie awaryjnym. Adaptacja stała się normą: piwnice zastąpiły schrony, generatory – stabilne zasilanie, a nauczanie zdalne – regularną edukację. Społeczeństwo nauczyło się funkcjonować w warunkach obniżonych standardów, akceptując, iż wojna oznacza trwałą degradację komfortu życia.
Kluczowym elementem odporności okazała się informacja. Wojna toczyła się równolegle w sferze narracyjnej – między potrzebą utrzymania morale a ryzykiem dezinformacji i propagandy. Państwo musiało balansować między transparentnością a kontrolą przekazu, starając się zapobiegać panice, zmęczeniu i poczuciu bezsensu strat. Każdy kryzys energetyczny, każda fala mobilizacji i każda porażka na froncie miały konsekwencje społeczne, które wymagały zarządzania równie uważnego jak działania wojskowe. Granice odporności społecznej ujawniały się stopniowo. Narastało zmęczenie, frustracja i poczucie nierówności obciążeń. Długotrwała wojna rozwarstwia społeczeństwo: jedni pozostają na froncie, inni na zapleczu; jedni tracą bliskich, inni ponoszą głównie koszty ekonomiczne. Państwo musiało reagować na te napięcia także poprzez realne mechanizmy wsparcia – świadczenia, pomoc psychologiczną, opiekę nad rodzinami poległych i rannych. Wojna obnażyła słabość klasycznych koncepcji obrony cywilnej, projektowanych z myślą o krótkotrwałych kryzysach. W realiach długotrwałego konfliktu obrona cywilna stała się procesem ciągłym, obejmującym nie tylko schronienie ludności, ale także utrzymanie usług publicznych czy komunikacji. Społeczeństwo nie było wyłącznie obiektem ochrony – stało się aktywnym elementem odporności państwa. Z perspektywy strategicznej najważniejszy wniosek brzmi: wojny nie wygrywa się samą determinacją społeczną, ale bez niej przegrywa się ją zawsze. Ukraina utrzymuje zdolność do walki, ponieważ jej społeczeństwo, mimo zmęczenia i strat, wciąż akceptuje koszty konfliktu, uważając, iż są niższe niż koszty porażki. To równowaga krucha, wymagająca stałego zarządzania – i jedno z najtrudniejszych wyzwań dla państwa prowadzącego wojnę na wyczerpanie.
Reasumując, o zdolności państwa do przetrwania nie decyduje jeden z elementów – armia, przemysł czy społeczeństwo – ale ich współdziałanie pod presją długotrwałego kryzysu. Mobilizacja bez wydolnej administracji prowadzi do chaosu, administracja bez odpornej infrastruktury traci sprawczość, nowoczesne uzbrojenie bez zaplecza logistyczno-przemysłowego gwałtownie staje się bezużyteczne, a społeczeństwo pozbawione realnego wsparcia traci zdolność do ponoszenia kosztów konfliktu. Ukraińska wojna pokazuje, iż obronność nie jest domeną jednego resortu, ale sprawdzianem państwa jako systemu. To perspektywa, bez której polskie planowanie obronne pozostanie niepełne.
