Przedmiot skargi
Skarżący złożył do Sądu Najwyższego skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 14.12.2023 r. Bank podniósł w skardze szereg zarzutów, w tym m.in.:
- błędnego zastosowania art. 3531 KC oraz art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 38; dalej: dalej PrBank) w zw. z art. 58 KC i przyjęcie, iż umowa kredytu – przed ewentualną eliminacją jej postanowień uznanych za abuzywne – jest sprzeczna z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa;
- błędnego ustalenia, iż umowa o dewizowy kredyt mieszkaniowy inwestorski jest nieważna;
- ustalenia, iż umowa jest umową kredytu denominowanego, gdy treść, cel i zgodny zamiar stron umowy wskazują, iż był to kredyt walutowy, który miał być wypłacony i spłacany w walucie obcej (CHF), a umowa nie zawierała mechanizmu denominacji, a jedynie na skutek decyzji kredytobiorcy kredyt został wypłacony i był spłacany w polskich złotych, choć mógł być płacony w CHF.
Ponadto skarżący podniósł w treści skargi, iż w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, wywołujące w orzecznictwie rozbieżne oceny prawne polegające m.in. na tym, iż w sytuacji, w której dodatkowy mechanizm wykonania operacji związanych z umową – posiadający charakter dodatkowej w stosunku do umowy kredytu fakultatywnej usługi kantorowej wymiany walut – w oparciu o tabele kursowe banku, ma charakter fakultatywny, w ogóle może dojść do indywidualnej kontroli pod kątem abuzywności tych postanowień z zastosowaniem reżimu norm prawnych zawartych w art. 3851 § 1 i § 2 KC, art. 3852 KC w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE L z 1993 r. Nr 95, s. 29). Skarżący upatrywał również istotnych zagadnień prawnych w odpowiedzi na pytanie jaki charakter posiada wyrok Sądu w zakresie orzeczonych skutków abuzywności w postaci unieważnienia spornej umowy kredytu (konstytutywny czy deklaratoryjny) w odniesieniu do roszczeń pieniężnych o zwrot nienależnych świadczeń, a w konsekwencji, kiedy powstaje obowiązek rozliczeń stron w związku z unieważnieniem funkcjonującej dotąd umowy kredytu zarówno banku, jak i kredytobiorcy, kiedy stają się wymagalne i czy wymagalność nienależnych świadczeń może powstać przed momentem prawomocnego stwierdzenia przez Sąd nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu.
Stanowisko Sądu Najwyższego
W omawianym orzeczeniu Sąd Najwyższy wskazał, iż kwestie związane z abuzywnością umów i ich skutków stanowiły już wielokrotnie przedmiot jego rozważań. Przytoczył też, iż postanowienia umowne określające zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu oraz spłacanych rat na walutę obcą dają bankowi możliwość swobodnego kształtowania kursu waluty obcej i jako takie stanowią klauzulę abuzywną. Abuzywność może z kolei prowadzić do uznania umowy za nieważną. Konsument może bowiem udzielić następczo wiadomej i wolnej zgody na to postanowienie, i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną.
SN podniósł również w omawianym orzeczeniu, iż niedopuszczalne jest zastępowanie wyeliminowanych postanowień abuzywnych umowy innymi mechanizmami wyliczenia kwot rat kapitałowo-odsetkowych. Natomiast w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Konsument może jednak złożyć oświadczenie o braku woli potwierdzenia niedozwolonego postanowienia. Od tego momentu rozpoczyna się bieg przedawnienia roszczenia przedsiębiorcy o zwrot świadczeń spełnionych na mocy niewiążącej umowy kredytu. Ponadto oświadczenie to warunkuje wymagalność roszczeń konsumenta o zwrot świadczeń, które sam spełnił, a tym samym możliwość żądania odsetek za opóźnienie. Oświadczenie, nie wymaga również dla swej skuteczności żadnej szczególnej formy, a może być wyrażone przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny.
Komentarz
Należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, gdyż zarzuty podnoszone przez skarżącego stanowiły już przedmiot rozważań zarówno Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jak i Sądu Najwyższego. W zakresie kwestii odnoszących się do abuzywności postanowień omawianych umów, judykatura prezentuje ugruntowane i jednolite stanowisko. Sąd Najwyższy trafnie podkreślił, iż w aktualnym orzecznictwie dominuje pogląd, zgodnie z którym postanowienia umowy kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej określają główne świadczenie kredytobiorcy. Za postanowienia tego rodzaju uznaje się te elementy umowy, które wyznaczają podstawowe świadczenia stron oraz te, które nadają umowie jej charakter, w szczególności obciążając konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty, a tym samym ryzykiem wzrostu kosztów kredytu.
Klauzule indeksacyjne decydują o wysokości świadczenia, definiują charakter umowy, a także przenoszą ryzyko na konsumenta. Nie można nadać im zatem charakteru ubocznego, gdyż w istocie wpływają one na świadczenie główne kredytobiorcy.
