Proponowane zmiany ustawowe
Projekt ustawy jest stosunkowo krótki, a jego warstwa merytoryczna sprowadza się w istocie do derogacji przepisów ustawy z 5.1.2011 r. – Kodeks wyborczy (Dz. U. z 2025 r. poz. 365, zwanej dalej: KodeksWyb). Projektodawca zakłada uchylenie § 4 art. 11 KodeksWyb, który w swoim aktualnym brzmieniu ogranicza bierne prawo wyborcze w wyborach w danej gminie na wójta, burmistrza lub prezydenta miasta (w dalszej części tekstu wszelkie omówienia zmian odnoszące się do wójta, odnosić będą się również do burmistrza i prezydenta miasta) osoby, która została już uprzednio dwukrotnie wybrana na to stanowisko w tej gminie.
Kolejną z proponowanych zmian derogacyjnych jest uchylenie w art. 472 § 2 KodeksWyb zdania pierwszego. Proponowana zmiana zakłada, iż osoba kandydująca w wyborach na wójta będzie mogła kandydować jednocześnie do rady powiatu i do sejmiku województwa. W związku z omawianą zmianą projektodawca proponuje także w konsekwencji uchylenie w art. 483 § 1 pkt. 4 lit. b i c KodeksWyb. Powyższa propozycja odbiera uprawnienia gminnej komisji wyborczej do skreślenia z listy kandydatów kandydata na wójta, który kandyduje jednocześnie do sejmiku województwa oraz na wójta w innej gminie.
Motywy projektodawcy
Projekt ustawy powraca częściowo do stanu prawnego sprzed zmian wprowadzonych ustawą z 11.1.2018 r. o zmianie niektórych ustaw w celu zwiększenia udziału obywateli w procesie wybierania, funkcjonowania i kontrolowania niektórych organów publicznych (Dz.U. z 2018 r. poz. 130). Projektodawca argumentuje, iż aktualny stan prawny pozbawia wyborców możliwości ponownego wyboru na wójta osoby, którą darzą zaufaniem w związku z obowiązywaniem limitacji kadencji na wspomnianym stanowisku. Podnosi również niekonstytucyjność obowiązującego stanu prawnego m.in.: art. 62 Konstytucji RP w związku z obowiązującą limitacją ze względu na m.in. nieproporcjonalność zastosowanych ograniczeń czy też naruszenia art. 2 Konstytucji w zakresie zasady zakazu retroaktywności.
Z kolei propozycję dotyczącą zniesienia zakazu jednoczesnego kandydowania na wójta i radnego powiatu i województwa projektodawca motywuje m.in. poszerzeniem biernego prawa wyborczego oraz bardziej elastycznego kształtowania reprezentacji samorządowej.
Przedstawione w Sejmie stanowiska środowisk samorządowych
Samorządy gminne oraz ich stowarzyszenia, które złożyły opinie, z aprobatą przyjęły założenia poselskiego projektu ustawy w zakresie odnoszącym się do zniesienia limitu kadencji wójta. Ich stanowiska pozostawały jednak niejednorodne w zakresie odnoszącym się do możliwości jednoczesnego ubiegania się przez kandydata na wójta na stanowisko radnego powiatu lub sejmiku województwa. Przeciwnicy przedmiotowego rozwiązania podnosili argumentację odmienności funkcji wykonawczych i stanowiących samorządu terytorialnego oraz wyrazili obawę ryzyka zmniejszenia przejrzystości i transparentności procesu wyborczego w przypadku wprowadzenia takiego rozwiązania.
Stanowisko Krajowej Izby Radców Prawnych
Krajowa Izba Radców Prawnych poddała poselski projekt ustawy analizie konstytucyjnej, uznając, iż jest to projekt o charakterze deregulacyjnym odnoszącym się do czynnego i biernego prawa wyborczego w wyborach samorządowych. Izba podniosła również, iż propozycja zniesienia istniejącego ograniczenia poszerza konstytucyjne prawa wyborcze obywateli. W jej ocenie propozycja ta nie budzi zastrzeżeń konstytucyjnych i uznać ją należy za celową i niezbędną. Ostatecznie Izba oceniła cały projekt ustawy jako zgody Konstytucją, prawem międzynarodowym, w tym prawem europejskim.
Stanowisko Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego
Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny wyraził stanowisko aprobujące względem poleskiego projektu ustawy, uznając, iż zmiany te są zgodne z zasadami konstytucyjnymi i odpowiadają standardom demokratycznego państwa prawnego. W omawianej opinii podniesiono, iż dotychczasowy stan prawny budzi wątpliwości natury konstytucyjnej, a zniesienie limitu kadencji ma przyczynić się do przywrócenia systemowej spójności regulacji wyborczych przez eliminację niesymetrycznych i niejednolitych rozwiązań. Dotychczasowa regulacja limitująca kadencyjność wójta nie znajduje uzasadnienia ani w normach konstytucyjnych, ani w zasadach racjonalnej legislacji.
Stanowisko Sejmowego Biura Ekspertyz
Biuro Ekspertyz i Ocen Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu w przedłożonej opinii zauważa, iż zasada dwukadencyjności powoduje, iż dana osoba nie może być wybrana po raz trzeci na wójta w tej samej gminie, a ograniczenie to ma charakter trwały. Jednak brak jest przeszkód, by po upływie kadencji kandydat ubiegał się o stanowisko wójta w innej, choćby ościennej gminie. W czynionych rozważaniach Biuro podkreśliło, iż doktryna prawa konstytucyjnego pozostaje niejednolita w zakresie oceny konstytucyjności istniejącej dotychczas limitacji kadencyjności wójta. Biuro Sejmowe przeprowadziło szczegółową analizę aktualnego stanu poglądów doktryny prawniczej, nie zajmując jednak jednoznacznego stanowiska względem projektu ustawy. Poddało ono jednak pod refleksję, iż ewentualnej decyzji uchylenia przepisu art. 11 § 4 KodeksWyb powinno towarzyszyć założenie pewności i stabilności prawa. Co również istotne, limit dwóch kadencji liczony jest od wyborów samorządowych przeprowadzonych w 2018 r. Od momentu wprowadzenia regulacji upłynęła jedynie pełna jedna kadencja zakończona w 2024 r. i trwa aktualnie druga kadencja osób wliczonych do tego limitu. Zmiany dokonane w Kodeksie wyborczym z 2018 r. nie miały zatem jeszcze szansy zafunkcjonować. Przy czym w drugiej kadencji ponownie wybrano w 2024 r. 34,52% włodarzy, którzy sprawowali przedmiotowe funkcje w pierwszej kadencji po zmianach Kodeksu wyborczego z 2018 r. Dodatkowo badania przeprowadzone przez Biuro w ramach konsultacji społecznych wykazały silny podział opinii oraz doniosłość społeczną podnoszonego w projekcie zagadnienia.
Co dalej?
Projekt ustawy znajduje się przed III czytaniem w Sejmie. jeżeli w dalszym procesie legislacyjnym nie zostanie odrzucony oraz zostanie podpisany przez Prezydenta RP w swoim aktualnym brzmieniu, to wejdzie w życie po upływie 6 miesięcy od dnia jego ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym.