Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia roszczenia konsumenta

Stan faktyczny

Węgierski spór dotyczył zawartej w 2008 r. pomiędzy HL (konsument) i Bankiem umowy kredytu hipotecznego denominowanego we CHF na okres 360 miesięcy. Umowa ta zawierała warunek, zgodnie z którym ryzyko związane z aprecjacją CHF w stosunku do HUF obciążało w całości konsumenta. W 2023 r. HL wniósł powództwo domagając się z powodu uchybienia przez Bank spoczywającego na nim obowiązkowi informacyjnemu i niewystarczającego charakteru przedstawionych informacji dotyczących ryzyka kursowego, stwierdzenia bezskuteczności umowy kredytu. Bank podniósł zarzut przedawnienia roszczenia HL i wniósł o oddalenie powództwa.

Sąd w Budapeszcie powziął wątpliwości co do sposobu, w jaki należy liczyć pięcioletni termin przedawnienia mający zastosowanie do powództwa, w drodze którego konsument wnosi do sądu krajowego o wyciągnięcie konsekwencji prawnych z nieważności umowy kredytu na podstawie dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE L z 1993 r. Nr 95, s. 29).

Stanowisko TS

Dzień zawarcia umowy

Trybunał uściślił, iż analiza cech terminu przedawnienia, takiego jak ten rozpatrywany w postępowaniu głównym, musi dotyczyć w szczególności długości tego terminu oraz zasad jego stosowania, w tym sposobu, w jaki następuje rozpoczęcie biegu przez ten termin (wyrok TS z 10.6.2021 r., BNP Paribas Personal Finance, od C-776/19 do C‑782/19, Legalis, pkt 30). Co do rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia z orzecznictwa TS wynika, iż stosowanie pięcioletniego terminu przedawnienia rozpoczynającego bieg w chwili zawarcia rozpatrywanej umowy – co oznacza, iż konsument może dochodzić zwrotu opłat uiszczonych na podstawie warunku umownego uznanego za nieuczciwy jedynie przez pięć pierwszych lat od podpisania umowy, niezależnie od tego, czy miał lub mógł mieć, rozsądnie rzecz ujmując, świadomość nieuczciwego charakteru tego warunku – może czynić praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym korzystanie z praw przyznanych konsumentowi poprzez dyrektywę 93/13, a w konsekwencji naruszać zasadę skuteczności w związku z zasadą pewności prawa (wyrok TS z 16.7.2020 r., Caixabank i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, C-224/19 i C‑259/19, Legalis, pkt 91). Trybunał wskazał, iż należy uwzględnić gorszą pozycję konsumenta wobec przedsiębiorcy zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania. Ponadto, konsumenci mogą nie wiedzieć o nieuczciwym charakterze warunku zawartego w umowie kredytu hipotecznego lub nie rozumieją zakresu swoich praw wynikających z dyrektywy 93/13.

W konsekwencji TS uznał, iż jeżeli chodzi o początek biegu terminu rozpatrywanego przedawnienia w postępowaniu głównym, TS uznał, iż istnieje znaczne ryzyko, iż z uwagi na sposób, w jaki jest on określany w węgierskim orzecznictwie, konsument nie będzie w stanie skutecznie dochodzić praw przyznanych mu przez dyrektywę 93/13.

Trybunał orzekł, iż art. 1 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w przypadku nieważności umowy kredytu niemogącej obowiązywać bez nieuczciwego warunku z tego względu, iż dotyczy on głównego przedmiotu umowy, konsument może powoływać się w postępowaniu sądowym na konsekwencje prawne stwierdzenia tej nieważności jedynie w pięcioletnim terminie przedawnienia od dnia zawarcia tej umowy, o ile w tym dniu konsument nie wiedział lub nie był w stanie powziąć wiedzy o nieuczciwym charakterze danego warunku umownego i w rezultacie nie był w stanie skutecznie dochodzić praw przyznanych mu przez dyrektywę 93/13.

Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia

Trybunał orzekł już, iż ustalenie, iż rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia roszczenia restytucyjnego wniesionego przez konsumenta na podstawie nieuczciwego warunku umownego następuje w dniu, w którym krajowy sąd najwyższy wydał wyrok stwierdzający nieuczciwy charakter standardowego warunku odpowiadającego klauzuli zawartej w spornej umowie, pozwoliłoby w wielu przypadkach przedsiębiorcy zachować kwoty nienależnie uzyskane ze szkodą dla tego konsumenta na podstawie nieuczciwego warunku, co byłoby niezgodne z orzecznictwem TS. Trybunał uznał, iż nie można ustalić tego początku biegu w oderwaniu od kwestii, czy ten konsument wiedział lub mógł racjonalnie wiedzieć o nieuczciwym charakterze tego ostatniego warunku stanowiącego podstawę prawa do zwrotu, i nie nakładając na przedsiębiorcę obowiązku staranności i poinformowania konsumenta, uwydatniając w ten sposób słabszą pozycję tego ostatniego, którą dyrektywa 93/13 ma złagodzić (wyrok TS z 25.4.2024 r., Banco Santander (Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia), C-561/21, Legalis, pkt 47).

Zdaniem TS dyrektywa 93/13 stoi na przeszkodzie temu, aby w celu określenia początku biegu terminu przedawnienia roszczenia konsumenta o zwrot kwot nienależnie zapłaconych w wykonaniu nieuczciwego warunku umownego można było uznać, iż istnienie orzecznictwa krajowego, choćby jeżeli jest ono utrwalone, dotyczącego nieważności podobnych warunków umownych wykazuje spełnienie przesłanki dotyczącej wiedzy danego konsumenta o nieuczciwym charakterze tego warunku i wynikających z tego konsekwencjach prawnych (wyrok Caixabank (Przedawnienie zwrotu kosztów hipotecznych), pkt 61). Natomiast orzeczenie sądowe mające powagę rzeczy osądzonej, stwierdzające nieuczciwy charakter warunku umownego i prawidłowo doręczone danemu konsumentowi zgodnie z mającymi zastosowanie krajowymi przepisami jako adresatowi tego orzeczenia, może stanowić początek biegu terminu przedawnienia. Ze względu na to, iż orzeczenie to uprawomocniło się, przyjmuje się, iż konsument miał pełną wiedzę o nieprawidłowości warunku i jest zatem w stanie dokonać samodzielnej oceny celowości wystąpienia z powództwem o zwrot kwot zapłaconych na podstawie nieuczciwego warunku w terminie wyznaczonym przez prawo krajowe (wyrok Banco Santander (Rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia), pkt 36, 37).

Trybunał orzekł, iż dyrektywę 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż stoi ona na przeszkodzie temu, by dzień, w którym TS dokonał wykładni tej dyrektywy, lub dzień, w którym Sąd Najwyższy orzekł w przedmiocie nieuczciwego charakteru warunków wprowadzonych do umów konsumenckich, został uwzględniony w celu określenia momentu rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia roszczeń wniesionych przez konsumenta, mających na celu zwrot kwot zapłaconych na podstawie warunku podobnego do warunku, który dał sposobność do wykładni tej dyrektywy dokonanej przez Trybunał lub warunku będącego przedmiotem orzeczenia sądu krajowego, czy też w celu kontynuacji biegu tego terminu po okresie jego zawieszenia.

Komentarz