Reparacje na papierze, dzieła sztuki na strychach

gazetakongresy.pl 1 час назад
Polskie władze deklarują od dłuższego czasu, iż będą domagały się od Rosji reparacji oraz odzyskania dzieł sztuki zrabowanych w czasach sowieckich. Wcześniej podobne żądania wobec Niemiec wysuwał rząd PiS. Tyle tylko, iż bez sprawnego państwa puste ramy w polskich muzeach pozostaną jedynie symbolem bezsilności wobec brutalnej siły historii.


Z Polski za Ural i Odrę


521. Dokładnie tyle zagrabionych z Polski dzieł sztuki widnieje w specjalnym katalogu, wydrukowanym i dystrybuowanym wśród najwyższych urzędników III Rzeszy. Na kartach „Sichergestellte Kunstwerke im Generalgouvernement” umieszczono obrazy, rzeźby, gobeliny, meble, wytwory rzemieślnicze, zabytkową broń oraz monety i medale. A był to tylko wyselekcjonowany promil dzieł zagrabionych z zajętych przez Niemców terenów Polski.


Jak wynika z parlamentarnego „raportu Mularczyka”, Polska utraciła ponad 60 000 dóbr kultury. Ustalenie dokładnej liczby jest prawie niemożliwe, bo wiele polskich instytucji nie prowadziło szczegółowego spisu posiadanych dzieł, a poza tym Niemcy niszczyli karty inwentarzowe w trakcie rabunków.


Dziś temat zrabowanych dzieł wraca. W lutym „Financial Times” doniósł, iż Polska przygotowuje się do złożenia pozwu przeciwko Rosji, domagając się reparacji za szkody wyrządzone w czasach sowieckich. Premier Donald Tusk przygotowanie raportu o sowieckich stratach zlecił Instytutowi Strat Wojennych im. Jana Karskiego.


Ważną częścią strat wojennych jest właśnie dziedzictwo kulturowe, czyli zabytki i dzieła sztuki masowo wywożone przez obu okupantów. Tylko czy dzieła sztuki zrabowane w czasie II wojny w ogóle można odzyskać? I jak to zrobić?


Do tej pory szło bardzo słabo


Do tej pory restytucja dzieł sztuki szła polskim władzom bardzo słabo – i to adekwatnie bez znaczenia, która ekipa by rządziła.


– Polska jest bardzo pasywna, o ile chodzi o kwestie odzyskiwania dzieł kultury i sztuki. Można powiedzieć, iż od 1989 roku mamy do czynienia z zastojem. Nie ma powoływanych instytucji, nie ma prowadzonych szeroko zakrojonych badań poszukiwawczych – twierdzi były szef Instytutu Strat Wojennych w latach 2022–2024, profesor Konrad Wnęk.


– Nie przypominam sobie znaczącego sukcesu w tamtej epoce – mówi o latach 2005–2006 ówczesny minister kultury i dziedzictwa narodowego, profesor Kazimierz Ujazdowski.


Największym grzechem polskiej strony wydaje się pasywność i brak systemowych rozwiązań, choć uczciwie trzeba przyznać, iż zdarzają się wyjątki. Za czasów ministra Glińskiego w resorcie kultury powstał specjalny departament zajmujący się wywiezionymi dziełami sztuki, a baza strat wojennych została rozbudowana. Problem w tym, iż jej obecny stan budzi zastrzeżenia. Brakuje bieżących aktualizacji, a choćby podstawowych zabezpieczeń cyfrowych.


Problemem jest brak kadr. Systemem restytucji powinno zajmować się co najmniej kilkanaście osób, tymczasem zasoby w ministerstwie zawsze były niewystarczające.


– Co więcej, wiele inwentarzy muzealnych zostało zniszczonych przez okupantów, co sprawia, iż dziś często nie wiemy dokładnie, co straciliśmy – tłumaczy prof. Konrad Wnęk. – Wyjątkiem są rzadkie przypadki, jak „kwity rekwizycyjne” z Bazyliki Mariackiej, gdzie czarno na białym widać, kto i kiedy zabrał obrazy – a mimo to ich los pozostaje nieznany.


Kommando historyków


Najbardziej znanym niemieckim oddziałem dokonującym grabieży dzieł sztuki, ale również zawartości archiwów i placówek badawczych, było Kommando Paulsen. Sam pomysł stworzenia takiego zespołu narodził się przed wojną w głowie Wolframa Sieversa, sekretarza generalnego organizacji Ahnenerbe (z niem. Dziedzictwo przodków). Ahnenerbe była organizacją ideologiczną i paranaukową, stworzoną przez szefa SS Heinricha Himmlera.


źródło: opracowanie własne


Na czele komanda stanął Peter Paulsen, profesor prehistorii na uniwersytecie w Berlinie. 23 września 1939 r. został powołany na dowódcę specjalnego oddziału operacyjnego, zabezpieczającego dzieła kultury oraz dokumentację naukową na zajmowanych terenach II RP. Pierwszym spektakularnym sukcesem Paulsena było odnalezienie i wywiezienie do Berlina Ołtarza Wita Stwosza, który polskie władze usiłowały ukryć w Sandomierzu. Paulsen osobiście nadzorował transport do skarbca Banku Rzeszy.


Nie tylko Paulsen poszukiwał cennych dzieł. Hermann Göring znany był ze swojego zamiłowania do kosztowności i dzieł sztuki. 9 października 1939 r. wyznaczył SS-Oberführera Kajetana Mühlmanna na swojego specjalnego pełnomocnika ds. rejestracji i zabezpieczenia dzieł sztuki i zabytków kultury. Jako wysłannik marszałka Rzeszy, Mühlmann miał realizować jego osobiste ambicje kolekcjonerskie. Jednocześnie gubernator Hans Frank, który chciał, aby jak najwięcej cennych dzieł zostało na jego terenie, nakłonił esesmana do pełnienia podobnej funkcji w ramach administracji Generalnego Gubernatorstwa (GG).


Niemiecki labirynt


Relacje Polski z Niemcami w kwestii odzyskiwania dóbr kultury przypominają skomplikowaną grę dyplomatyczną na wielu poziomach. Z jednej strony mamy do czynienia z oficjalną rządową narracją pojednania, która jednak – według części obserwatorów – rzadko przekłada się na konkretne działania polityczne Berlina.


Dziennikarz i historyk Jan Wróbel uważa, iż po 1989 roku wytworzyło się porozumienie oparte na „dużej ilości gestów pojednania i ładnych akcji”, co z czasem zaczęto określać mianem „kiczu pojednania” – symboliki, która nie wpływa na realną politykę państwa niemieckiego. Dlaczego więc przez lata w tej kwestii szło nam tak słabo?


– Odpowiedź jest prosta, ale bolesna: po prostu nie chcieliśmy drażnić Niemców – mówi historyk.


W polskiej dyplomacji przez lata dominowały „elity przedpisowskie”, które Wróbel nazywa dosadnie „ciepłymi kluskami”. W latach 90. polscy intelektualiści i politycy spijali sobie z dziubków z przedstawicielami niemieckich instytucji, czując się nobilitowanymi samym faktem zainteresowania ze strony Berlina.


– To między innymi Władysław Kosiniak-Kamysz wyrażał obawę, iż twarde upominanie się o swoje sprawy spowoduje, iż „wygłupimy się przed Niemcami”, co prowadziło do klasycznego nabierania wody w usta.


Tymczasem niemiecka świadomość historyczna w zakresie polskich strat jest znikoma. Jan Wróbel podkreśla, iż przeciętny Niemiec opuszcza szkołę średnią bez żadnej wiedzy na temat polskiej historii, a II wojna światowa kojarzy mu się niemal wyłącznie z zagładą Żydów. Niemcy nie mają pojęcia o skali zniszczeń nad Wisłą i – jak dodaje publicysta – można by postawić duże pieniądze na to, iż mało kto tam potrafi dziś rozszyfrować skrót AK.


W sensie prawnym sytuacja z Niemcami jest o tyle klarowniejsza niż z Rosją, iż opiera się na powojennych ustaleniach jałtańskich i poczdamskich. Problemem nie są jednak tylko zbiory państwowe, ale przede wszystkim rozproszone kolekcje prywatne.


Tysiące dzieł zrabowanych, szczególnie po upadku powstania warszawskiego, znajduje się dzisiaj być może na strychu w Bawarii albo w Holandii, gdzieś w Amsterdamie, albo w Szwajcarii w skarbcu – mówi prof. Konrad Wnęk.


źródło: http://dzielautracone.gov.pl/artykuly/100-portret-mlodzienca-losy-zaginionego-obrazu


Profesor Sergiusz Michalski, wybitny historyk sztuki, wskazuje, iż kluczem do sukcesu mogłaby być presja rynkowa i społeczna. Ekspert postuluje stworzenie nowoczesnych, ilustrowanych katalogów utraconych dzieł, wykorzystujących cyfrową rekonstrukcję koloru. Szerokie rozpowszechnienie takich publikacji w Niemczech mogłoby zmusić prywatnych posiadaczy do zwrotu artefaktów, których legalna sprzedaż stałaby się niemożliwa.


Obrazy i archiwa


Nakładanie się kompetencji zespołu Paulsena i Mühlmana oraz systemowa rywalizacja pomiędzy SS i administracja cywilną gwałtownie doprowadziły do konfliktu. Pod koniec października 1939 roku ustalono, iż członkowie komanda mogą bez przeszkód wywozić materiały archeologiczne i prehistoryczne, zbiory muzeów przyrodniczych oraz folklorystycznych. Pozostałe kategorie dzieł kultury i sztuki miały pozostać na terenie GG i być pod ochroną Kajetana Mühlmanna i jego ludzi. Dla ulepszenia procesu „zabezpieczania” dzieł na okupowanych terenach utworzono dwa wspólne zespoły – Północ, operujący z Warszawy oraz Południe, działający z Krakowa. To właśnie członkowie grupy Południe zrabowali pozostałe po pierwszej fali grabieży dzieła z kościoła Mariackiego.


Część dzieł, zagrabionych w trakcie wojny wróciła do Polski. Mowa tutaj przede wszystkim o „Damie z gronostajem” Leonarda Da Vinci czy obrazie Rembrandta van Rijna „Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem”. Zaginione pozostają takie obrazy jak „Portret Młodzieńca” pędzla Rafaela Santiego, dzieła Canaletta z Zamku Królewskiego lub też tryptyk „Królowa korony polskiej” Jana Matejki.


– Ogromna część strat dotyczyła różnego rodzaju zasobów muzealnych – mówi profesor Konrad Wnęk. – Łupem padły muzea etnograficzne, chociażby te w Poznaniu. Zniszczeniu uległy również zbiory archiwalne, starodruki i dokumenty spalone w archiwach, materiały dotyczące życia społecznego, afisze, ogłoszenia teatralne, kostiumy i wiele innych obiektów.


Paląca meduza


Temat strat wojennych i reparacji mocno wybrzmiał pod koniec 2022 roku. Wtedy to powołany z inicjatywy posła Arkadiusza Mularczyka (PiS) zespół ds. reparacji opublikował swój raport. Straty wojenne zostały w nim oszacowane na 6 bilionów złotych, a te w dziedzinie kultury – na ponad 19 miliardów. Dokument odbił się szerokim echem, jednak na arenie dyplomatycznej nie przyniósł w zasadzie żadnych efektów.


źródło: https://arkadiuszmularczyk.com/raport.html


Raport Mularczyka był pierwszą kompleksową próbą opisania szkód wyrządzonych przez okupanta niemieckiego oraz próbą ponownego otwarcia sprawy reparacji.


– ​Trzeba docenić, iż próbowali ten raport stworzyć, ponieważ w momencie jego powstawania temat reparacji był polityczną palącą meduzą – mówi Jan Wróbel.


Niestety, dokument stworzono także na potrzeby bieżącej polityki i kampanii wyborczej, która rozpoczęła się kilka miesięcy po jego publikacji. Zapytany o stosunek wobec raportu z 2022, były minister kultury w rządzie PiS, a dziś senator PSL, Kazimierz Michał Ujazdowski mówi w rozmowie z nami:


– Jestem zwolennikiem tego, żeby wnikliwie oszacować straty. Mam jednak krytyczną opinię co do takiej metody na arenie dyplomatycznej. Mam wrażenie, iż to jest bardziej ekspresja stanowiska politycznego niż wysiłek, który ma przynieść konkretny efekt.


„Raport Mularczyka” wciąż widnieje na stronie Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego. Tej powołanej za rządów PiS instytucji przyjrzała się Najwyższa Izba Kontroli.


Wątpliwości kontrolerów wzbudzał już sam fakt powołania kolejnej instytucji zajmującej się historią, pamięcią i dziedzictwem kulturowym. „Utworzenie ISW nie zostało poprzedzone pogłębionymi analizami, które uzasadniałyby jego powołanie” – czytamy w raporcie.


Instytutowi zarzucano bierność i złe zarządzanie finansami. „Zakres analiz i publikacji opracowanych przez Instytut jest niewielki w porównaniu do środków finansowych przeznaczonych na jego działalność” – stwierdzili kontrolerzy NIK.


W dokumencie pokontrolnym czytamy na przykład, iż ISW zapłacił 16 tys. złotych za „wykonanie trzech grafik, które nie zostały wykorzystane zgodnie z zawartą umową”. Instytut miał także stworzyć dwie gry mobilne oraz „autorską, unikalną kolorowankę”. O kolorowance w sieci nie można znaleźć nic, natomiast kod QR do gry „Sprawa Pewnego Młodzieńca” (o obrazie „Portret Młodzieńca” Rafaela Santiego) nie działa.


Budżet Instytutu na 2024 rok wyniósł ok. 18 mln złotych, z czego wydano niecałe 6,5. Niewykorzystany budżet był ogromny, a wśród wydanego 6,5 miliona złotych aż 320 tys. złotych uznano za niegospodarne wydatki. Na co poszła reszta środków w 2024 roku? Tego nie wiadomo, ale po aktywności (czy raczej jej braku) Instytutu można domyślać się, iż pieniądze te zostały wydane na istnienie jednostki dla samego jej istnienia.


„Raportu Mularczyka” i działalności Instytutu broni prof. Konrad Wnęk, współautor opracowania i były dyrektor ISW.


– Raport został przygotowany pod nadzorem zespołu parlamentarnego. Trzeba jednak podkreślić, iż żaden z polityków tego raportu nie pisał. Polityk mógł napisać wstęp – i to jest jego rola. Natomiast cała część merytoryczna powstała niezależnie, bez jakichkolwiek sugestii czy nacisków. Zresztą raport obronił się metodologicznie. Nie został w sposób poważny zakwestionowany pod względem naukowym.


Brygady trofiejne


W przypadku grabieży dokonywanych przez Rosjan należy wydzielić dwa okresy. Pierwszy obejmuje czas od napaści na wschodnie tereny II RP 17 września 1939 roku aż do operacji Barbarossa, czyli niemieckiego ataku na ZSRR. Na terenie zajętych województw prowadzono masową i brutalną sowietyzację. W tym okresie, jak wynika z relacji świadków, grabieży dokonywali pojedynczy żołnierze, którzy często nie znali wartości poszczególnych dzieł.


Systemowa grabież nastąpiła po 1944 roku, kiedy Armia Czerwona wkroczyła na ziemie polskie, a w styczniu 1945 roku przekroczyła linię Wisły i ruszyła na Berlin. Za jednostkami liniowymi posuwały się oddziały tajnej policji NKWD oraz wchodzące w jej skład tzw. bataliony kulturalne (brygady trofiejne). Składały się one z archiwistów, historyków sztuki i muzealników. Ich działalność była koordynowana przez Komitet ds. Sztuki przy Radzie Ministrów ZSRR.


Grabież dóbr kultury na zajmowanych terenach uznawano za uprawnioną formę wyrównania strat, jakie kultura radziecka poniosła w wyniku niemieckiej agresji. Zrabowane dzieła sztuki, archiwa i księgozbiory traktowano jako „restytucję wyrównawczą” – należną zapłatę za zniszczenia dokonane przez wojska niemieckie. Aby obejść fakt, iż Polska była sojusznikiem ZSRR, oficerowie arbitralnie uznawali polskie kolekcje znalezione na terenach wcielonych do Rzeszy lub na tzw. Ziemiach Odzyskanych za „mienie poniemieckie”. Taka interpretacja otwierała drogę do ich „legalnego” wywozu do Moskwy czy Leningradu.


Rosja – mur prawa i polityczny teatr


Odzyskiwanie mienia z Rosji to wyzwanie o zupełnie innym ciężarze gatunkowym niż analogiczna operacja wobec naszego zachodniego sąsiada. O ile w przypadku Niemiec istnieje konstrukcja prawna pozwalająca na roszczenia, o tyle wobec Rosji brakuje skutecznego tytułu międzynarodowego w kwestii reparacji. Polska formalnie należała do obozu zwycięzców, co Moskwa konsekwentnie wykorzystuje do podważania jakichkolwiek żądań finansowych. Dodatkowo sytuację komplikuje fakt, iż w wielu przypadkach – jak mówi prof. Wnęk – po prostu nie wiadomo do końca, co zostało skradzione, w szczególności, o ile te obiekty były mniej znane, mniej popularne.


Warto jednak wyraźnie oddzielić reparacje od restytucji. Reparacje to finansowe odszkodowanie za ogół strat i cierpień wojennych, podczas gdy restytucja to zwrot konkretnych, fizycznie zagrabionych obiektów ich prawowitym właścicielom. Prawo międzynarodowe daje Polsce argumenty w walce o zwrot konkretnych dóbr kultury, archiwów czy choćby wraku Tupolewa. Mimo to każda taka inicjatywa napotyka na rosyjską machinę propagandową i jest traktowana przez Kreml jako element wrogiej polityki.


Współczesna sytuacja dyplomatyczna sprawia, iż szanse na zwroty z Rosji są w tej chwili bliskie zeru. Inne kraje, które również padły ofiarą sowieckich grabieży, borykają się z podobnymi problemami, a Rosja pozostaje nieugięta, uznając przejęte dobra za rekompensatę za własne straty wojenne. Polska pozostaje pasywna, a instytucje takie jak Ministerstwo Kultury nie prowadzą szeroko zakrojonych badań poszukiwawczych. W efekcie, mimo posiadania silnych argumentów prawnych w walce o konkretne dobra czy archiwa, Polska zderza się nie tylko z rosyjską ścianą, ale i z własną niewydolnością organizacyjną.


Bez dokumentów i bez śladu
fot. Unsplash


W odróżnieniu od Niemców, którzy grabili polskie dzieła sztuki w ramach administracyjnej machiny, Rosjanie nigdy nie pozostawili potwierdzeń przejęcia lub innych dokumentów. Jest to jeden z powodów, dlaczego tak trudno o precyzyjne liczby i nazwy utraconych dzieł. ZSRR, a później Federacja Rosyjska, konsekwentnie trzymały zagrabione dzieła pod kluczem i dbała o to, aby ich dawni właściciele nie dowiedzieli się, co i gdzie się znajduje.


W czasach PRL był to z oczywistych powodów temat tabu, a zagrabione dzieła wracały do kraju jako „dar narodu radzieckiego”. Po 1989 roku polskie władze kilkukrotnie zwracały się do władz w Moskwie o przekazanie zagrabionych dzieł lub ich kopii. Taka procedura nosi nazwę repartycji. W latach 60. XX wieku tą drogą udało się pozyskać mikrofilmy materiałów dotyczących stosunków rosyjsko-polskich z lat 1654–1668 oraz fotokopie fragmentów pamiętników króla Stanisława Augusta Poniatowskiego z archiwów w Moskwie i Lwowie.


Kluczowym miejscem przechowywania zagrabionych dokumentów było moskiewskie Archiwum Specjalne (Osobyj Archiw), do 1990 roku całkowicie niedostępne dla badaczy. Trafiły tam m.in. akta Instytutu Józefa Piłsudskiego, wywiezione z Warszawy przez NKWD. W Moskwie przechowywano także dokumentację związaną ze zbrodnią katyńską, o której istnieniu przez lata zaprzeczano. W Moskwie pozostaje po dziś dzień Metryka Litewska, zabrana do Rosji jeszcze w 1795 roku.


Zmiana klimatu


Restytucja dóbr kultury jest trudna, bo wiele z obiektów zostało bezpowrotnie zniszczonych, a los większości pozostaje nieznany. Głównym źródłem odzyskiwania dzieł pozostaje baczne obserwowanie zagranicznych aukcji. To jednak za mało.


– W kwestii odzyskiwania strat wojennych po 2005 roku zabrakło systematycznego działania, które byłoby przedmiotem konsensusu ze strony głównych sił politycznych – uważa Kazimierz Ujazdowski.


Ale sytuacja polityczna przez 20 lat diametralnie się zmieniła. Kwestią strat wojennych przestała się zajmować jedynie prawica.


– Minister Obrony Władysław Kosiniak-Kamysz dziesięć lat temu nabierał wody w usta w temacie reparacji, bo uważał, iż nic z tego nie będzie. A teraz nagle zmienił zdanie – komentuje Jan Wróbel.


Zmianę klimatu widać także po stronie niemieckiej:


– Niemcy publicznie odmawiają zgody, natomiast dają do zrozumienia, iż gotowi byliby zadośćuczynić w inny sposób i mają świadomość, iż problem istnieje – stwierdza Kazimierz Ujazdowski.


Wciąż jednak problemem są niewystarczające środki na odzyskiwanie dzieł oraz systemowe luki.


– Nie wykazujemy nadmiernej inicjatywy. Ostatnie afery, np. dotyczące wyprzedaży „pamiątek” po Holokauście, pokazują, iż wiele z tych artefaktów było poza oficjalnymi zbiorami – wskazuje prof. Konrad Wnęk.


Według informacji przekazanych nam przez Ministerstwo Kultury, w wydziale Restytucji Dóbr Kultury pracuje w tej chwili 14 osób. Do jego głównych zadań poza prowadzeniem postępowań restytucyjnych należy codzienny monitoring światowego rynku handlu dobrami kultury, gospodarowanie dobrami kultury odzyskanymi przez Polskę w wyniku restytucji, rozpatrywanie spraw i roszczeń kierowanych do Polski przez inne kraje, udział w pracach międzynarodowych zespołów, w tym Heritage Crime Task Force pod auspicjami OBWE.


W tej chwili zespół zajmuje się blisko 200 postępowaniami restytucyjnymi, prowadzonymi w 18 krajach. W latach 2023–2025 w wyniku działań podejmowanych przez Ministerstwo udało się odzyskać łącznie 153 utracone dobra kultury. Mowa tutaj między innymi o dyptyku z warsztatu D. Boutsa „Mater Dolorosa. Ecce Homo” z Zamku w Gołuchowie, obrazie „Wyjazd na polowanie” Józefa Brandta czy też 73 średniowiecznych dokumentach związanych z historią relacji polsko-krzyżackich zrabowanych z Archiwum Głównego Akt Dawnych.


Rzecznik Ministerstwa Piotr Jędrzejowski twierdzi, iż strona dzielautracone.gov jest stale rozbudowywana. Od 2022 roku przybyło ok. 4 600 nowych kart obiektów, zaś 2 500 zostało uzupełnionych o istotne informacje. Pozyskano też ok. 5 200 nieznanych dotąd zdjęć. Jednocześnie realizowane są prace nad uruchomieniem nowej wersji bazy strat wojennych oraz związanego z nią portalu. Wydaje się, iż faktycznie w Ministerstwie praca wrze.


Lekcja z Ukrainy
fot. Unsplash


Tragedia zrabowanych dzieł sztuki to nie tylko rozdział z podręczników historii. Doniesienia o systematycznym grabieniu ukraińskich muzeów przez rosyjskie wojska pokazują, iż mechanizmy niszczenia tożsamości narodowej przez kradzież kultury to wciąż strategia Kremla.


W obliczu tych trudności polskie władze zapowiadają zaostrzenie kursu wobec Moskwy. Instytut Strat Wojennych prowadzi w tej chwili szeroko zakrojone prace analityczne, które mają stać się podstawą formalnego pozwu przeciwko Rosji. Śledztwo to ma być znacznie bardziej rozbudowane niż w przypadku Niemiec, gdyż obejmuje nie tylko agresję z 1939 roku, ale aż cztery dekady sowieckiej dominacji i okupacji. Rząd planuje domagać się odszkodowań za okrucieństwa i straty gospodarcze z całego okresu kontroli ZSRR nad Polską, co stanowiłoby powtórzenie żądań rzędu 1,3 bln euro kierowanych wcześniej wobec Berlina. Roszczenia wobec ZSRR w Instytucie Stat Wojennych bada zespół 10 historyków. Dyrektor ISW Bartosz Gondek w rozmowie z „Rzeczpospolitą” podkreśla, iż badania mogą potrwać wiele lat.


Definicje zbrodni wojennych i grabieży, które dziś stosujemy wobec agresorów, są tymi samymi, o które rozbijają się nasze roszczenia sprzed dekad. Bez sprawnego państwa, nowoczesnych baz danych i determinacji w ściganiu każdego artefaktu, puste ramy w polskich muzeach pozostaną jedynie symbolem bezsilności wobec brutalnej siły historii.


Niniejszy tekst powstał w ramach programu edukacyjnego Achilles Data, organizowanego przez Bakala Foundation. Bakala Foundation nie ponosi odpowiedzialności za treść utworu.
Читать всю статью