Populizm potrzebuje obcych. Wspólnota potrzebuje współgospodarzy

Najwygodniejszy migrant pracuje, płaci podatki i nie ma zbyt wielu oczekiwań. Jest potrzebny w gospodarce, ale gdy zaczyna urządzać sobie życie, okazuje się, iż zajął za dużo miejsca. Dopóki pomaga w naszym domu, wszystko się zgadza. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy mówi o nim „nasz”.

„Wezwano siłę roboczą, a przychodzą ludzie” – pisał Max Frisch w 1965 roku, komentując obecność włoskich pracowników w Szwajcarii. W tym krótkim zdaniu mieści się rozczarowanie tych, którzy zamawiali czyjąś użyteczność, a dostali człowieka z całym jego życiem. Z potrzebami, rodziną, zmęczeniem i własnym zdaniem. Minęło ponad sześćdziesiąt lat, a zdumienie jakoś nie mija.

W Polsce także chętnie pytamy, ilu pracowników potrzebuje gospodarka. Znacznie trudniejsze okazuje się pytanie, ilu nowych sąsiadów jesteśmy gotowi uznać za swoich. Pierwsze można przedstawić w tabeli. Drugie wymaga zastanowienia, co adekwatnie rozumiemy przez wspólnotę i czy dopuszczamy, iż ktoś może do niej dołączyć bez obowiązku pozostawania wdzięcznym do końca życia.

Trwałej wspólnoty nie da się zbudować na trwałym wykluczeniu części jej mieszkańców. jeżeli ktoś wiąże z Polską przyszłość, powinien móc realizować tu swoje ambicje i zarazem brać odpowiedzialność za miejsce, w którym żyje. Współgospodarzenie oznacza, iż własną pracą, wiedzą, opieką nad bliskimi czy działaniem dla sąsiadów dokłada się coś do wspólnego dobra. Włączanie ma umożliwiać właśnie taką aktywność. Szkoła, praca i sąsiedztwo powinny łączyć nas we wspólnym działaniu. Samo upływanie czasu nie połączy osobnych światów.

Nie można być gościem przez całe życie

Gościnność jest piękną cnotą, ale kiepskim pomysłem na organizację wieloletniego współżycia. Zawiera bowiem nierówność, której na początku niemal nie zauważamy. Gospodarz ustala zasady, gość je przyjmuje. Gospodarz decyduje o przemeblowaniu, gość zachwyca się wystrojem. choćby najbardziej serdeczne „czuj się jak u siebie” zwykle nie oznacza zgody na zabranie głosu w sprawie remontu kuchni.

Podobnie działa polityczna gościnność. Przybysz może być mile widziany, dopóki nie podważa swojego miejsca w hierarchii. Kiedy upomina się o lepszą płacę, krytykuje urząd albo domaga się wsparcia dla dziecka, łatwo usłyszeć, iż stał się roszczeniowy. To samo zachowanie u miejscowego nazwalibyśmy zaradnością lub troską o rodzinę. Wdzięczność za otrzymaną pomoc jest czymś naturalnym. Problem zaczyna się wtedy, gdy ktoś wystawia za nią dożywotni rachunek i uznaje, iż daje mu to prawo do posłuszeństwa drugiego człowieka.

Właśnie dlatego integracja potrafi niepokoić także wtedy, gdy zaczyna się udawać. Człowiek poznaje język, rozumie instytucje, zyskuje pewność siebie i przestaje przyjmować wszystko bez sprzeciwu. Chce awansu, ma opinię o szkole, zauważa niesprawiedliwość. Jego głos staje się słyszalny, co dla wspólnoty może być oznaką zakorzenienia. Dla tych, którzy przyzwyczaili się do jego milczenia, bywa jednak dowodem niewdzięczności. Prawdziwy sprawdzian przychodzi więc później niż moment otwarcia drzwi: gdy przyjęty człowiek staje się uczestnikiem sporu o wspólne sprawy. Czy pozwalamy mu być zwyczajnym mieszkańcem, również wtedy, gdy ma inne zdanie niż my?

Hannah Arendt pisała w Korzeniach totalitaryzmu o „prawie do posiadania praw”. Rozważała dramat bezpaństwowców, ludzi pozbawionych politycznej wspólnoty, która mogłaby ich prawa skutecznie chronić. Dzisiejszego legalnie mieszkającego w Polsce cudzoziemca nie należy utożsamiać z osobą w tamtym położeniu. Ale pytanie Arendt pozostaje żywe: co znaczą deklarowane prawa, jeżeli człowiek nie ma miejsca, z którego jego głos może zostać usłyszany? Współgospodarzenie zaczyna się tam, gdzie przynależność pozwala zabrać głos bez obawy, iż odpowiedzią będzie przypomnienie drogi powrotnej.

Wygodny człowiek do obwiniania

Populizm oparty na wykluczeniu oferuje wygodny przywilej: samo miejsce urodzenia ma wystarczyć, by żądać od innych wdzięczności. Można kilka robić dla wspólnoty, a jednocześnie domagać się pokłonów od człowieka, który pracuje, pomaga sąsiadom i troszczy się o tę samą okolicę. W takim porządku przybysz ma stale dowodzić swojej wartości, a miejscowemu wystarcza pochodzenie. Łatwo wtedy pytać: „co ty nam zawdzięczasz?”, unikając pytania: „co ja wnoszę?”. Pochodzenie nie zastępuje obywatelskiej odpowiedzialności.

Taki populizm potrzebuje granicy, którą może bez końca przesuwać. Najpierw przybysz ma pracować, potem znać język, następnie udowodnić lojalność. Gdy spełni oczekiwania, okazuje się, iż przez cały czas ma niewłaściwe pochodzenie. Stawką jest władza nad tym, kogo wolno zaliczyć do „nas”. Dopóki polityk może odmówić komuś tego uznania, ma pod ręką kolejnego obcego, którym można straszyć.

„Obcy zwykle wywołują niepokój właśnie dlatego, iż są obcy” – zauważał Zygmunt Bauman w eseju o wykorzystywaniu paniki migracyjnej. Jego myśl sięgała dalej niż stwierdzenie, iż boimy się nieznanego. Ludzie uciekający przed katastrofą przypominają, jak kruche może być bezpieczeństwo, które uznajemy za trwałe. Stają się widocznymi posłańcami niepewności. Łatwiej skierować gniew przeciw nim niż przeciw odległym procesom, nad którymi sami straciliśmy kontrolę.

Polityk dostaje w ten sposób coś bardzo użytecznego: sprawcę, którego można pokazać. Za drogie mieszkania? Przybysze. Za niskie płace? Przybysze. Niepewna przyszłość? Znowu oni. Każdy z tych problemów wymaga osobnego wyjaśnienia, ale wspólny winny pozwala oszczędzić wysiłku. A gdy napięcie rośnie, można przedstawić je jako potwierdzenie własnych ostrzeżeń. Powstaje błędne koło: odmawiamy ludziom miejsca we wspólnocie, a skutki ich marginalizacji wykorzystujemy jako uzasadnienie dalszego odsuwania.

Także obrońcy otwartości potrafią tę sytuację ułatwiać, uznając każdą obawę za ksenofobię. Można spierać się o skalę migracji, możliwości szkół czy koszty polityki mieszkaniowej, nie odmawiając przybyszom miejsca we wspólnocie. Populistyczny mechanizm ujawnia się wtedy, gdy pochodzenie człowieka ma z góry przesądzać, iż nigdy nie stanie się on jednym z nas, niezależnie od tego, jak żyje i co robi dla innych. Przepełniona klasa czy nieuczciwa konkurencja płacowa wymagają natomiast konkretnych rozwiązań. jeżeli instytucje nie zajmą się kosztami zmian, ktoś inny zajmie się gniewem ludzi, którzy te koszty ponoszą.

Jeden z sondaży CBOS z 2026 roku pokazał, iż przeciwników przyjmowania uchodźców z Ukrainy było już więcej niż zwolenników: 52 wobec 42 procent. Nie jest to dowód na jedną przyczynę ani opis stosunku do każdego ukraińskiego sąsiada. To jednak mocne ostrzeżenie przed przekonaniem, iż solidarność z pierwszych dni wojny może zastąpić politykę na kolejne lata. Emocja pomogła otworzyć dom. Nie urządzi w nim wspólnego życia.

Enklawa może mieć bardzo wielu obrońców

Życie obok siebie bywa zaskakująco wygodne. Pracodawca ma pracowników, mieszkańcy nie muszą zmieniać przyzwyczajeń, a administracja może rozmawiać z jednym pośrednikiem zamiast z wieloma ludźmi. Przybysze odnajdują bezpieczeństwo wśród osób mówiących tym samym językiem. Każda ze stron znajduje doraźny powód, by zachować dystans. Problem ujawnia się dopiero wtedy, gdy trzeba zrobić coś wspólnie.

Dlatego enklawy nie da się rozpoznać wyłącznie po liczbie obcych nazwisk na domofonie. Sąsiedztwo ludzi o podobnym pochodzeniu może pomagać w rozpoczęciu nowego życia. Krewny pożyczy pieniądze, znajoma wyjaśni pismo, ktoś podpowie, gdzie szukać pracy. Ukraiński sklep czy spotkanie rodaków nie przesądzają jeszcze o izolacji, tak jak polska szkoła sobotnia za granicą nie musi oznaczać odrzucenia kraju zamieszkania. Pytanie brzmi, czy poza tym kręgiem istnieje dostępny świat relacji i możliwości. O zamknięciu warto mówić wtedy, gdy więzi z rodakami stają się jedynym sposobem działania, a wyjście poza nie okazuje się niedostępne. Wtedy sieć wsparcia może zamienić się w zależność.

Amartya Sen nazywał współistnienie odseparowanych światów „plural monoculturalism” – wielością monokultur. W eseju „Chili and Liberty” pytał o kultury, które mijają się „jak statki w nocy”. Taka bliskość nie daje jeszcze wspólnego życia. Co więcej, szacunek dla grupy może przysłonić wolność należącego do niej człowieka. Dziedziczymy pochodzenie, ale nie powinno ono z góry rozstrzygać wszystkich naszych wyborów.

Ta uwaga uderza w dwa wygodne uproszczenia. Żądanie, by migrant wyrzekł się własnej historii, odbiera mu część wolności. Pozostawienie go wyłącznie pod opieką „jego społeczności” może uczynić to samo, tyle iż pod hasłem szacunku dla różnorodności. Nikt nie powinien być z góry obsadzany w roli przedstawiciela swojej kultury. Można przecież czuć silną więź z krajem pochodzenia i nie podzielać poglądów jego władz czy większości rodaków. Osoba, która chce zmienić obyczaj, wyjść poza rodzinne oczekiwania albo zakwestionować autorytet środowiskowego przywódcy, także potrzebuje ochrony. Wspólnota obywatelska powinna dawać jej oparcie.

Dlatego włączanie wymaga wspólnych instytucji, w których człowiek występuje we własnym imieniu. Nauczyciel rozmawia z rodzicem, urząd z mieszkańcem, pracodawca z pracownikiem. Pośrednik bywa pomocny, szczególnie na początku, ale nie powinien na stałe zastępować tych relacji. Chodzi o to, by można było zachować więź ze swoim środowiskiem, a zarazem swobodnie wychodzić poza jego granice. Nikt nie powinien być skazany wyłącznie na swoich.

Płonący samochód nie jest diagnozą

W polskich sporach Francja bywa gotowym kadrem: płonący samochód, zamieszki, przedmieście. Na tej podstawie ma zapaść wyrok nad migracją jako taką. Znika historia miejsca, szkoły, pracy i relacji z państwem. Znikają też ludzie, którzy każdego ranka odprowadzają dzieci na lekcje i jadą do pracy, ponieważ ich codzienność nie mieści się w obrazie katastrofy.

Opublikowane w 2026 roku opracowanie francuskiego badania „Trajectoires et Origines 2”, opartego na danych z lat 2019–2020, pokazuje równocześnie postępy integracji i utrzymujące się nierówności. Można dobrze znać język, zdobyć wykształcenie, uczestniczyć w życiu kraju i przez cały czas doświadczać dyskryminacji. To każe zadać niewygodne pytanie: co jeszcze miałby zrobić człowiek, który spełnia kolejne oczekiwania, a wciąż słyszy, iż nie należy do „nas”?

Szczególnie dotyczy to dzieci migrantów. Dla rodzica punktem odniesienia może być życie przed wyjazdem, dla dziecka częściej będzie nim rówieśnik z tej samej klasy. To, co pierwsze pokolenie przyjmuje jako cenę zaczynania od nowa, następne może odbierać jako nierówność we własnym kraju. Głośniejsze domaganie się uznania nie musi więc świadczyć o słabszej więzi. Może wynikać właśnie z oczekiwania, iż obietnica równości obejmuje także mnie. Dziecko, które tutaj dorasta, nie powinno przez całe życie zdawać dodatkowego egzaminu z przynależności z powodu pochodzenia rodziców. Wspólnota musi potrafić powiedzieć: jesteś jednym z nas, bez dopisku drobnym drukiem.

Włochy odsłaniają gospodarczy wymiar podobnego napięcia. Raport OECD z 2026 roku opisuje udział migrantów w zatrudnieniu, któremu towarzyszą niewykorzystane kwalifikacje, utrudniony awans i problemy mieszkaniowe. Samo znalezienie pracy nie usuwa tych barier. Można być potrzebnym w gospodarce i zarazem mieć bardzo ograniczony wpływ na własne życie.

Z obu państw warto wyciągnąć wnioski o konkretnych zaniedbaniach, zamiast zapożyczać strach. W Polsce nie powinniśmy budować trwałych skupisk ubóstwa, osobnych szkolnych światów i całych życiorysów zależnych od pośrednika pracy. Włączanie trzeba zacząć, zanim oddalenie stanie się zwyczajem, a poczucie odrzucenia – rodzinną opowieścią przekazywaną dzieciom. Dobre mieszkanie nie usunie każdej przemocy, a wspólna szkoła nie rozwiąże każdego konfliktu. Sprawcy pozostają odpowiedzialni za swoje czyny. Państwo odpowiada za to, czy daje ludziom rzeczywistą możliwość wspólnego życia.

Tania praca potrafi drogo kosztować

Jako ekonomistę szczególnie niepokoi mnie rozdzielenie korzyści z migracji od kosztów jej organizacji. Firma zatrudnia nowych pracowników i zwiększa produkcję. Potrzeba dodatkowego nauczyciela, mieszkania czy połączenia autobusowego ujawnia się jednak w gminie. jeżeli za wzrostem liczby mieszkańców nie idą środki na usługi, lokalna społeczność otrzymuje zadania, do których nikt jej nie przygotował. Polityka migracyjna powinna więc mieć także samorządowy kosztorys, z pieniędzmi na usługi tam, gdzie przybywa mieszkańców. Bez niego oczekiwanie, iż lokalna społeczność poradzi sobie samą życzliwością, jest przerzucaniem na nią odpowiedzialności za decyzje podejmowane gdzie indziej. Konflikt nie jest wówczas wyłącznie sprawą postaw. Ma również swój budżet.

Tani pracownik może być kosztownym złudzeniem. o ile jego niska cena wynika z przeludnionej kwatery, omijania standardów i lęku przed utratą zatrudnienia, oszczędność powstaje przez przerzucenie kosztów na niego oraz otoczenie. Miejscowy pracownik widzi z kolei kogoś, kto zgadza się na warunki, na które on nie chce się zgodzić. Łatwo wtedy o wzajemną niechęć, choć obu służyłoby przestrzeganie tych samych standardów płacy i bezpieczeństwa. Wspólna obrona takich zasad daje im szansę zobaczyć w sobie sojuszników.

Nie trzeba zakładać zmowy biznesu z populistami, by zauważyć zbieżność niektórych interesów. Pracownik niepewny jutra łatwiej godzi się na zależność. Człowiek utrzymywany w roli obcego łatwiej staje się przedmiotem kampanii. Obie sytuacje utrwala przekonanie, iż pobyt przybysza pozostaje warunkowy, a jego oczekiwania wymagają szczególnego uzasadnienia. Współgospodarz, który zna swoje prawa i potrafi się organizować, przestaje być równie wygodny.

Włączanie musi zatem obejmować także tych dotychczasowych mieszkańców, którzy sami czują się pomijani. Trudno zapraszać do otwartości rodzica słyszącego, iż dla jego dziecka znowu zabrakło pomocy. Dobrze finansowana szkoła, uczciwe warunki pracy i dostępne usługi pozwalają budować wspólnotę interesów. Człowiek powinien móc zobaczyć, iż poprawa sytuacji nowego sąsiada może iść w parze z poprawą jego własnego życia.

Razem, czyli u siebie

Jak wygląda wspólnota, w której dobrze się żyje? Być może zaczyna się od sąsiada, który zauważy, iż od kilku dni nie wychodzimy z domu i zapyta, czy wszystko w porządku. Od rodziców, którzy po szkolnym zebraniu wspólnie upominają się o bezpieczne przejście dla dzieci. Od drużyny, w której ważne jest, czy można na kogoś liczyć. W takich sytuacjach cudze nazwisko przestaje być etykietą. Należy do konkretnego człowieka, z którym coś nas łączy.

Przybysz może najpierw potrzebować pomocy w zrozumieniu urzędowego pisma, a później sam pomóc sąsiadce, odebrać czyjeś dziecko ze szkoły czy zaangażować się w lokalne stowarzyszenie. W tej wzajemności jest coś więcej niż wymiana przysług. Człowiek odkrywa, iż jego obecność ma znaczenie, a inni przekonują się, iż również mogą na niego liczyć. Z takich doświadczeń bierze się spokojne poczucie: jestem u siebie. Warto zostawić mu też miejsce na własną inicjatywę, choćby jeżeli zaproponuje coś, czego dotąd w okolicy nie robiono. Współgospodarz może współtworzyć zwyczaje miejsca, w którym żyje.

Nie musimy wszystkich lubić, by dobrze żyć razem. Możemy mieć inne święta, różne poglądy i odmienne przyzwyczajenia. Możemy też zwyczajnie działać sobie na nerwy. Ważne, by różnica nie przekreślała zaufania w sprawach, od których zależy codzienne życie. Poczucie bezpieczeństwa rośnie także wtedy, gdy wiemy, do kogo zapukać, kiedy potrzebujemy pomocy. Taką korzyść ze wspólnoty trudno wpisać do tabeli, a przecież bardzo wyraźnie odczuwamy jej brak.

Wspólna szkoła pozwala budować takie więzi od najmłodszych lat. Potrzebuje do tego pieniędzy, nauczycieli i wsparcia językowego. Umieszczenie dziecka nieznającego polskiego w ostatniej ławce i pozostawienie go własnym siłom jest zaniedbaniem. Wieloletnie zamknięcie w osobnym obiegu edukacyjnym odbiera z kolei okazję do wspólnego dorastania. Dodatkowa pomoc powinna prowadzić do uczestnictwa we wspólnym życiu szkoły. Nauczyciel nie może zostać z tym zadaniem sam, a rodzice innych dzieci nie powinni dowiadywać się, iż kosztem tej pomocy będzie zniknięcie wsparcia dla ich syna czy córki.

Podobnie trzeba myśleć o mieszkaniach. Tymczasowy ośrodek rozwiązuje problem schronienia, ale nie powinien stawać się planem na całe lata. Dostępne lokale w różnych częściach miejscowości, transport i miejsca spotkań pozwalają wychodzić poza jeden zamknięty krąg. W małym mieście czy na wsi czasem pierwszy krok jest bardzo prosty: autobus, którym można wrócić z zajęć, otwarta biblioteka, klub sportowy gotowy przyjąć nowych uczestników. Od takich możliwości zależy, czy człowiek po pracy ma dokąd pójść, czy wraca wyłącznie do kwatery.

Wspólne życie zmienia także dotychczasowych mieszkańców. Poznajemy inne doświadczenia, czasem korygujemy przyzwyczajenia. Możemy dzięki temu zyskać przyjaciół, odkryć coś, czego wcześniej nie znaliśmy, nauczyć się lepiej rozumieć własne wybory. Polska kultura nie staje się słabsza dlatego, iż ktoś nowy znajduje w niej miejsce. Zyskuje człowieka, który może się z nią związać i przekazać tę więź swoim dzieciom.

Prawo do współgospodarzenia

Wspólnota potrzebuje wspólnych zasad. Nauka języka, przestrzeganie prawa i poszanowanie wolności innych są częścią odpowiedzialności za miejsce, w którym się żyje. Żadna tradycja nie usprawiedliwia przemocy, odbierania kobietom samodzielności czy ograniczania cudzej wolności sumienia. Te wymagania mają jednak sens wtedy, gdy są powszechne. Nie mogą być egzaminem, z którego miejscowi zostali zwolnieni z racji urodzenia.

Współodpowiedzialność powinna wynikać z przynależności, a nie być opłatą za jej uznanie. Przybysz nie musi być lepszym sąsiadem od pozostałych, żebyśmy uznali go za swojego. o ile bronimy obecności migrantów tylko tym, ile pracują i wpłacają do budżetu, niepostrzeżenie zgadzamy się, iż ich miejsce trzeba wycenić. Tymczasem wkładu w życie społeczne nie mierzy się wyłącznie podatkami. Opieka nad bliskimi, wychowywanie dzieci czy pomoc sąsiadom również podtrzymują wspólny świat. A kiedy człowiek sam potrzebuje opieki, jego miejsce w tym świecie nie powinno stawać się przedmiotem ponownych negocjacji.

Współgospodarzenie oznacza udział w życiu lokalnym i prawo do zabierania głosu. Jego sprawdzianem jest zdolność spierania się bez odbierania drugiej stronie prawa do obecności. Możemy pokłócić się o szkolne zasady, hałas czy przebieg ulicy i przez cały czas uznawać, iż wszyscy jesteśmy mieszkańcami tego miejsca. Przestępstwo wymaga reakcji prawa. Zwykła różnica zdań nie może za każdym razem uruchamiać pytania o to, kto powinien wyjechać.

Nie da się zapuścić korzeni w poczekalni. Człowiek, który ma związać z Polską przyszłość, potrzebuje przekonania, iż jego miejsce tutaj nie będzie podważane przy każdej kolejnej kampanii wyborczej. Trudno planować życie, jeżeli choćby po latach pracy, nauki języka i wychowywania dzieci wciąż słyszy się: jesteś tu tylko na razie. Włączanie wymaga więc także wyjścia z tej prowizoryczności – czytelnej drogi do trwałego pobytu, pełnego uczestnictwa i uznania za swojego. Inaczej prosimy ludzi, by inwestowali w naszą wspólną przyszłość, nie dając im wiarygodnej perspektywy, iż będą mogli do niej należeć.

Poczucie przynależności buduje się również przez działanie. Kiedy człowiek pomaga rozwiązać wspólny problem, widzi, iż jego wysiłek ma znaczenie, a inni zaczynają na niego liczyć. Własny rozwój i dobro społeczeństwa mogą się w ten sposób wzajemnie wzmacniać. Zaangażowania oczekujmy więc od wszystkich, na miarę ich możliwości. Nikt nie jest zwolniony z odpowiedzialności za wspólne życie dlatego, iż urodził się po adekwatnej stronie granicy.

Rany nie goją się od odwracania wzroku

Społeczne rany nie znikają, kiedy przestajemy na nie patrzeć. Upokorzenie, którego nikt nie potraktował poważnie, może zamienić się w nieufność. Po kolejnych doświadczeniach odrzucenia łatwo uwierzyć, iż bezpiecznie jest wyłącznie wśród swoich. W końcu mieszkamy przy tych samych ulicach, ale coraz mniej spraw uznajemy za wspólne. Niezaleczona rana zaczyna sączyć się przez kolejne lata, a jej skutki nie zatrzymują się na granicy dzielnicy ani na progu jednej rodziny. Gdy zanika zaufanie, trudniej wspólnie zadbać o szkołę, rozwiązać sąsiedzki konflikt czy uwierzyć w bezstronność urzędu. Każde nieporozumienie łatwiej odczytać jako kolejny dowód cudzej wrogości. Tak zaniedbane krzywdy osłabiają cały społeczny organizm. Oddzielenie ludzi od siebie może na pewien czas ukryć problem, ale pozostawia go następnym pokoleniom.

Populizm potrafi żyć z tego bólu. Wskazuje winnych, rozdrapuje krzywdy i obiecuje spokój po kolejnym wykluczeniu. Szczególnie wygodny jest dla niego człowiek, który od lat mieszka w kraju, a przez cały czas może zostać przedstawiony jako ktoś z zewnątrz. Dlatego włączanie ma także wymiar polityczny. Poszerza grono osób, o których myślimy „my”, i utrudnia zdobywanie władzy przez podsycanie wzajemnego strachu.

Potrzebujemy wspólnoty, w której człowiek ma powód, by powiedzieć: zależy mi na tym miejscu, bo jestem jego częścią. W której dzieci dorastają razem, rodzice mają wspólne sprawy, a sąsiedzi potrafią na siebie liczyć. Tego nie zapewni samo wezwanie do tolerancji. Potrzebne są codzienne możliwości uczestnictwa i gotowość, by dzielić wpływ na wspólne życie. Trwałe odsuwanie części mieszkańców nie da nam ani takiej wspólnoty, ani spokoju.

Żyjmy razem, a nie tylko obok siebie. Być u siebie to móc rozwijać własne życie i brać odpowiedzialność za to, jak żyjemy wszyscy. Wspólnota potrzebuje ludzi, którzy czują, iż ich działanie coś zmienia, i dlatego chcą się angażować. Populizm woli tych, którym można bez końca przypominać o długu wdzięczności. Od współgospodarza oczekuje się troski o wspólny dom. Nie wiecznych ukłonów.

*Cytaty z języka niemieckiego i angielskiego w przekładzie własnym.