POLECAMY! Wojciech Wencel "Paradiso"

Między Rajem a Niebem – Prawda jest ciekawa

Najnowsza książka poetycka Wojciecha Wencla, Paradiso, ujęta jest w kompozycyjną klamrę przywołania dwu muzycznych utworów Antonia Vivaldiego: RV 63 La Follia i RV 589 Gloria in excelsis Deo. Tytułowa formuła została zaczerpnięta z poematu Dantego Boska komedia i w języku włoskim oznacza biblijny Raj.


Subtelna ironia, poczucie humoru – to znak firmowy Wencla. Z bardzo wyostrzoną wrażliwością religijną można by choćby uznać za profanację słowa z wiersza Pani dni powszednich, jakoby Dzieciątko Jezus wpatrywało się w Matkę Boską „z cielęcym zachwytem” (s. 67). Dowcipnie brzmi łatwa do zapamiętania fraza: „jest świętym prawem archanioła / ujawniać się wyłącznie pannom i poetom” (s. 45). Literacko-malarską zabawą jest Pokusa świętego Tomasza z Akwinu: „na jej ustach wciąż błądzi zalotny półuśmiech / ale cofa się do sieni – jest skonfundowana / widać iż ją spłoszyły dwa anioły które / przyleciały fachowo osłonić Tomasza”, s. 61. Najzabawniejsza ekfraza to Furor divinus inspirowany Zwiastowaniem Lorenza Lotto. W centrum kompozycji malarskiej widnieje przestraszony pręgowany kot: „w pokoju zamieszanie: anioł spłoszył kota” (s. 91), a „Maria – dobra dziewczyna ale pełna lęku – umyka sprzed pulpitu patrząc w naszą stronę / rozkłada dłonie jakby krzyczała O, Jezu!” (s. 91).

Pogodna, zdystansowana, nowoczesna religijność przejawia się przez komizm rozbrajającego, jawnego anachronizmu okrzyku, którego Maria nie wydała, jakby wołała coś doń podobnego, a także dynamizm bez mała surrealistycznego początku: „Pan Bóg narobił wiatru gdy zstępował z Nieba / mięśnie ramion wyrzucił przed siebie jak nurek / przed loggią zagotował się bardziej niż trzeba / i prawie wpadł do wnętrza razem z cumulusem” (s. 91).

Paradiso, szczególnie zaś zawarty w nim tekst o Matce Boskiej Sanctissima,warto studiować równolegle z poematem Imago mundi. Wprawdzie Wencel już ćwierć wieku temu opublikował arkusz poetycki Ave Maria, teraz jednak Sanctissima okazuje się paralelną, idealną rzeczywistością, przeciwieństwem doczesnej realności z Imago mundi. Wizja nieboskłonu już na początku łączy Sanctissimę, czyli Najświętszą, z Imago mundi, czyli Obrazem (mapą) świata. We wszechświecie zanurzony jest świat, ale tajemnice Najwyższego są ponad wszystkim: „Dziecię starsze od Matki i starsze niż wszechświat / Emmanuel – Bóg z nami – z wizji Izajasza” (s. 12).

W najnowszej książce poetyckiej – pochwale piękna, Stwórcy i Jego dzieł, według słów poety, poemat Sanctissima to „kantata o Najświętszej Pannie” (s. 17). Jej postać jest niezbędna, by nastąpiło połączenie człowieczeństwa i boskości, czystości i cielesności, doczesności z wiecznością. Wencel – biograf Jana Lechonia – wkomponował kryptocytat z jego poezji do swego Magnificat:

a kiedy do Jordanu podążą grzesznicy

będę im świecą chrzcielną którą moc osłania

wreszcie żeby wypełnić nadzwyczajną misję

stanę się – ach milcz serce – gromnicą konania

Jak zdarzało się już wcześniej, na przykład w tomie Polonia aeterna, wątki autobiograficzne i postać żony, Katarzyny (semantyczne, etymologiczne konotacje tego imienia nie są przypadkowe), z pogodnym poczuciem humoru wplatane są w poezję, zatem uniwersalizowane, unieśmiertelniane, uwznioślane:

siedem wieków nas dzieli najwyższy poeto

to przepaść to kilka – kwestia do dyskusji

bo wciąż jest aktualne twoje arcydzieło

z mapą kręgów niebieskich i stożków pokuty

tego dnia przy tym grobie zmęczony wędrówką

wyrzekłem się gnuśności i ziemskich ambicji

a co postanowiłem szepnąłem na ucho

mojej kochanej żonie – nowej Beatryczy (s. 19).

Złożony z trzech czterowersowych zwrotek napisanych trzynastozgłoskowcem utwór Święta Katarzyna nie przynosi łatwych pocieszeń ani obietnic, zawiera uwspółcześniający passus: „ci którzy się nawrócą trafią w ręce kata / tchórze i ironiści zostaną przy swoim” (s. 24).

Jak w Imago mundi zagadkowym motywem był księżycowy kamień: „Usnęła już jak dziecko księżycowa wieś / i drzewa księżycowe dzwonią gałęziami / pogasły zimne światła księżycowych wież /i tylko w śnieg błyszczy księżycowy kamień” (s. 43), tak w Paradiso jest magnetyczny wiatr. Oto przedmiotem ekfrazy, czyli uobecnienia w słowach, niejako literackiego ekwiwalentu malowidła, uczyni Wencel Tryptyk z Ukrzyżowaniem Duccia: „po lewej zamroczone współczuciem kobiety – / przez membranę mileniów dociera ich płacz – / podtrzymują Maryję mdlejącą z boleści / sypie płatkami złota magnetyczny wiatr” (s. 41).

Z wielu motywów znanych z wcześniejszej twórczości autora powracają tak różne, jak między innymi Wołyń: „proszę cię święta panno przygarnij do siebie / bukiety lnu z Wołynia i maków z Podola” (s. 28), św. Cecylia – patronka muzyki, liczne opisy arcydzieł sztuki malarskiej. Przez twórczość następuje objawianie się Boga, czyli epifania. Piękno jest jej sygnałem. Cennino Cennini: Rzecz o malarstwie przynosi manifest sztuki metafizycznej: „masz misję do spełnienia: przekonać rozważnych / iż to czego nie widać istnieje naprawdę” (s. 65). Klasycyzm natomiast kryje się w pierwszej strofie:

Po pierwsze jak najwcześniej wybierz sobie mistrza

i terminuj u niego tak długo jak możesz

jak najpóźniej go opuść – to rzecz oczywista

że uczysz się kopiując mistrzowską robotę (s. 65).

Wprost programowe zdania klasycyzmu padają w kilku wierszach. Jest wśród nich Drzewo pomarańczowe: „w galerii pachnie pełnią toskańskiego lata / obraz ma w sobie lekkość i dekoracyjność / nie troszczcie się o wiele – szepce dawny malarz / i uśmiecha się do mnie barwą linią ciszą” (s. 47).

Piszę w ostatnich dniach sierpnia. Czytam:

Drzewo pomarańczowe naszego zbawienia

wydało Owoc który od Boga pochodzi

ten jeden wam wystarczy za cały plon sierpnia

jest jeszcze niedojrzały a już taki słodki (s. 47).

Rzym jest do dzisiaj pełen chrześcijańskich symboli

które łączą nas z Niebem przypomina atlas

wydany po łacinie dla wszystkich pokoleń

mój niezniszczalny Kościół to Duch i substancja (s. 103)

Znana odwaga poety sprawia, iż pojawi się w książce może nieco ryzykowne porównanie: „jak pawi tren w promieniach słońca rozwinięty / jest Twoja chwała Panie – pozwól do niej wejść – / który umiesz przerabiać grzeszników na świętych / przemieniasz się przede mną przemieniaj i mnie” (s. 101). Echa Biblii, wielkiej literatury, a zarazem modlitw i pieśni kościelnych splatają się w gęstą sieć nawiązań, potwierdzając inspirującą siłę kultury chrześcijańskiej. W dedykowanym pamięci zmarłego w 2019 roku malarza, Michała Świdra, wierszu Za furtą znalazły się programowe zdania:

Życie jest umieraniem w ciele i w kulturze

nie masz wpływu na długość ale masz wpływ na jakość

każdy kto się urodził musi na coś umrzeć

ja już zdecydowałem: umrę na malarstwo

wapno piasek i woda związane pamięcią

wzdłuż muru z pędzlem w dłoni chodziłem po śladach

aż pojąłem iż nigdy nie umiera piękno

i iż ten mur nas dzieli od lepszego świata (s. 94).

Trwała, starannie wydana książka jest piękna jak album dawnej sztuki sakralnej i mądra jak modlitewnik. Warto ją mieć i do niej wracać, warto się nią dzielić i ufać, iż nie przeminie, tylko będzie skutecznie jak arka na wodach potopu przenosić w daleką przyszłość odwieczny ład.

Wojciech Wencel, Paradiso, Wydawnictwo Arcana, Kraków 2026, ss. 118, 25 ilustracji.

Opublikowano 2026-09-29
Autor: Prof. Dorota Heck