Odzyskana galeria

liberte.pl 1 день назад

„Gdzie bądź galeria ta ostatecznie znajdzie pomieszczenie, będzie ona zawsze i wszędzie zjawiskiem niepowszednim, cennym źródłem dla studiów nad malarstwem tegoczesnym naszym, chlubnym wreszcie dowodem zapobiegliwości, hojności i znawstwa” – przekonywał w 1898 roku Czesław Jankowski, związany z wileńskimi konserwatystami poeta, krytyk i publicysta. A o jej twórcy – hr. Ignacym Korwinie-Milewskim – pisał: „zasłużył rzetelnie na zaszczytną, a tak u nas rzadką nazwę mecenasa malarstwa polskiego”.

Bohater tekstu Czesława Jankowskiego zmarł w 1926 roku. Niemalże pół wieku później prof. Andrzej Ryszkiewicz zaliczył go trójki najwybitniejszych kolekcjonerów polskich ostatnich dekad XIX i początków XX wieku. Zbiory dwójki z nich – Edwarda Raczyńskiego i Feliksa Mangghi Jasieńskiego – w swym zasadniczym kształcie, mimo strat wojennych, zachowały się do dnia dzisiejszego. Są znane i podziwiane. Kolekcja Ignacego Korwina-Milewskiego nie tylko uległa rozproszeniu, ale „imię wielkiego zbieracza zatarło się w nietrwałej ludzkiej pamięci” – pisał Andrzej Ryszkiewicz. I dodawał: „więcej jeszcze: przylgnęły doń zbyt liczne określenia niechętne i negatywne, które przysłaniają wielkość dokonań”.

W stulecie śmierci Ignacego Korwina-Milewskiego (i w sto osiemdziesiątą rocznicę jego urodzin) Muzeum Narodowe w Warszawie zorganizowało wystawę poświęconą kolekcjonerowi i zgromadzonym przez niego dziełom. Pierwszą, jaka w ogóle się odbyła. Jest ona dobrą okazją do postawienia pytania o powody, dla jakich jego osoba została zapomniana, ale też szerzej, o losach polskich kolekcji i ich twórców. Jest też okazją do rozmowy o zmianach gustów i upodobań, jakie zaszły w minionym stuleciu. Wreszcie o kształcie polskiej pamięci, o tym, co jest z niej zachowywane, a co wypierane.

Trudno zrozumieć milczenie, jakie przez dekady trwało wokół kolekcji Ignacego Korwina-Milewskiego (znana była jedynie gronu specjalistów). W jego zbiorach były przecież „Babie lato” Józefa Chełmońskiego, „Anioł Pański”, „Trumna chłopska” i „Żydówka z cytrynami” Aleksandra Gierymskiego oraz „Stańczyk” Jana Matejki. Na zamówienie kolekcjonera autor „Bitwy pod Grunwaldem” namalował swój słynny autoportret. Starał się choćby pozyskać „Kazanie Skargi”.

Wszystko to dzieła kluczowe, wręcz ikoniczne dla polskiej sztuki. Bez których nie sposób wyobrazić sobie opowiedzenia o jej historii. Co więcej, obrazy te przez dekady formowały naszą wyobraźnię i kształtowały tożsamość kolejnych pokoleń Polek i Polaków. Jednocześnie wszystkie te dzieła to zaledwie niewielki fragment kolekcji Ignacego Korwina-Milewskiego. Dopiero wystawa w Muzeum Narodowym pokazywała jej bogactwo.

Jej kuratorka Renata Higersberger wykonała ogromną pracę. Udało się zgromadzić aż 73 dzieła będące niegdyś własnością kolekcjonera – dodatkowo zaprezentowano w rzeczywistej skali reprodukcje kolejnych 37 obrazów. Część z nich jest zaginiona. Innych nie udało się wypożyczyć. Jednak niemniej istotny jest katalog towarzyszący wystawie. Udało się w nim zidentyfikować i opisać 150 obrazów z dawnej galerii Ignacego Korwina-Milewskiego. I tym samym zrekonstruować – co podkreślają twórcy ekspozycji – rozproszony, a niegdyś unikatowy zbiór. Wystawa i katalog pokazują też, jak bardzo przemyślana była koncepcja tworzenia tej kolekcji.

Opisał ją zresztą sam Ignacy Korwin-Milewski w tekście „Miscellanea” opublikowanym w 1894 roku na łamach wydawanego w Petersburgu tygodnika „Kraj”: „Zbiór ten […] zawierać będzie bez wyjątku jedynie dzieła polskich malarzy, a między nimi tylko tych, co do szkoły monachijskiej należą. […] ma więc trochę specjalny charakter, ale – o ile wiem dotąd – jest w kraju naszym jedyny”. Planował już wtedy utworzenie muzeum w Krakowie lub we Lwowie będącego zaczątkiem galerii narodowej. „Na wybór ten wpłynąć mogą nie własne moje sympatie – doprecyzowywał – ale względy czysto artystycznej natury, a więc przede wszystkim wzgląd na to, gdzie zbiór, powiększający inwentarz narodowy, osiągnie lepsze warunki bezpieczeństwa, oświetlenia i tej niezbędnej okazałości, która, moim zdaniem, arcydzieła naszych artystów otaczać powinna”.

Tworzenie swej kolekcji zaczął w 1881 roku, od zakupu „Żydówki z cytrynami”. Sam chciał być malarzem: po ukończeniu studiów na wydziale prawa Uniwersytetu w Dorpacie w 1871 roku zapisał się do Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Monachium (wcześniej zaś podczas nauki w Paryżu uczył się rysunku w pracowni słynnego wówczas akademika Charlesa Gleyre’a). Zaczął choćby wystawiać, jednak ostatecznie zrezygnował z malarstwa. Zaczął je za to kolekcjonować.

Pobyt w Monachium ukształtował gust Ignacego Korwina-Milewskiego. Stworzona przez niego galeria była, mimo swych znacznych rozmiarów – zaskakująco spójna estetycznie. I jej trzonem stała się twórczość polskich artystów, którzy pobierali naukę w stolicy Bawarii (apogeum ich obecności przypada na lata 1870–1890). „Monachijczyków”, jak ich nazywano, którzy są jednym z największych fenomenów w polskiej sztuce XIX wieku. Z urodzonym w 1846 roku Ignacym Korwinem-Milewskim łączyła ich wspólnota pokoleniowa. Józef Brandt urodził się 1841 roku. Maksymilian Gierymski pięć lat później. Józef Chełmoński i Alfred Wierusz-Kowalski przychodzą na świat w 1849 roku. Do Monachium trafia wreszcie brat Maksymiliana Gierymskiego: Aleksander – rocznik 1850. I to ich twórczość, oraz młodszych absolwentów monachijskiej akademii tworzyła zasadniczy trzon kolekcji. Nie zmieniły jej charakteru choćby zakupy artystów nienależących do tego kręgu: nieżyjącego od dawna wielkiego romantyka Piotra Michałowskiego czy prac związanych z Paryżem: Anny Bilińskiej (własnością Ignacego Korwina-Milewskiego był jej „Portret młodej kobiety z różą w ręku”) czy Józefa Pankiewicza.

W jego kolekcji były tylko nieliczne przykłady malarstwa mitologicznego czy historycznego. Dominuje twórczość odnosząca się do współczesności. Przyswajająca lekcję realizmu. Natomiast nowe nurty, z impresjonizmem na czele, były Ignacemu Korwinowi-Milewskiemu raczej obce. Jednak potrafił być odważny, nabywając chociażby „Babie lato”, którego wystawienie w Warszawie wywołało skandal.

Jednym z najważniejszych twórców w jego kolekcji był Aleksander Gierymski, artysta, który na swój własny, indywidualny sposób wchodził w dialog z nowymi zjawiskami w sztuce. Posiadał ponad 20 jego dzieł, w tym jedne z najważniejszych w dorobku tego malarza. Co więcej, w kolekcji Ignacego Korwina-Milewskiego można było śledzić zmiany, jakim ulegało malarstwo Gierymskiego, a choćby sposób tworzenia. Obok „Trumny chłopskiej” znajdowały się w niej dwa studia do postaci przedstawionych na tym obrazie. Były też w tym zbiorze dwie wersje „Opery paryskiej w nocy”, które pozwalają śledzić, w jaki sposób malarz zmieniał sposób ujęcia tematu.

Ignacy Korwin-Milewski nie ograniczał się do zakupów dzieł. Wchodził w dialog z artystami, sugerował, a czasami wymuszał zmiany w obrazach. Wpłynął m.in. na ostateczny kształt „Anioła Pańskiego”. Miał też malarza, którego szczególnie sobie upodobał: Wincentego Wodzinowskiego. I to jego dzieła, obok obrazów autora „Trumny chłopskiej” były tak licznie prezentowane w kolekcji Ignacego Korwina-Milewskiego.

Jednak nie tylko nabywał jego prace. Wybudował dla niego pracownię w Swoszowicach według projektu Teodora Talowskiego. Promował jego malarstwo, zachęcał do pisania o artyście, a choćby być może sam przygotowywał artykuły relacjonujące powstawanie nowych dzieł artysty. Jednocześnie przypadek Wincentego Wodzinowskiego pokazuje, jak zmieniają się gusta. Był ceniony za życia, a jego obrazy przez cały czas są ciekawym zapisem życia i obyczajowości polskiej wsi, jednak w historii polskiej sztuki artysta zajmuje w tej chwili dość marginalne miejsce. Inaczej niż Aleksander Gierymski, uznawany dziś za jednego z kluczowych artystów w dziejach polskiego malarstwa.

Najbardziej niezwykłym przedsięwzięciem Ignacego Korwina-Milewskiego było jednak stworzenie galerii autoportretów polskich artystów. Pomyślany jako całościowy projekt – z ustalonym formatem obrazów oraz ujęciem postaci – w pozycji stojącej, naturalnej wielkości, na neutralnym ciemnym tle z paletą malarską w ręku. Większość z nich powstała w latach 1891–1895, a swoje wizerunki wykonali m.in. Teodor Axentowicz, Aleksander Gierymski, Ludwik de Laveaux i Jacek Malczewski. Jedynie Jan Matejko wyłamał się z narzuconej konwencji i przedstawił siebie w pozycji siedzącej, z paletą odłożoną na stosie książek. Przez kolejne dekady nikt w Polsce nie pokusił się o stworzenie podobnej galerii i dopiero niedawno dzięki wsparciu Stowarzyszenia „Przyjaciele MNW” zamówiono autoportrety u dwudziestu artystek i artystów, m.in. u Pawła Althamera, Mirosława Bałki, Izabelli Gustowskiej, Zuzanny Janin, Jarosława Modzelewskiego, Karola Radziszewskiego, Joanny Rajkowskiej i Wilhelma Sasnala. I wprost odwołano się do idei Ignacego Korwin-Milewskiego.

Ignacy Korwin-Milewski dbał też o promowanie artystów ze swojej kolekcji. Chętnie wypożyczał obrazy na wystawy, a choćby zabiegał o ich prezentowanie. Udało się mu doprowadzić także do zorganizowania w 1895 roku w wiedeńskim Künstlerhausie wystawy znanej po niemieckim określeniem Gräflich I. Milewski’sche Sammlung, na której znalazło się ponad 50 prac jego kolekcji. Bardzo dobrze przyjęta przez prasę i publiczność, była jednym z najważniejszych pokazów zagranicznych polskiej sztuki w czasach zaborów. Na wystawie w Muzeum Narodowym zrekonstruowano tę ekspozycję, zawieszając obrazy lub ich reprodukcje w sposób, w jaki wiek temu z okładem mogła zobaczyć je wiedeńska publiczność.

Przede wszystkim jednak zabiegał o stworzenie własnego muzeum, najpierw we Lwowie, a potem w Krakowie. W obu przypadkach starania te zakończyły się niepowodzeniem. Jednym z powodów być może był charakter kolekcjonera. Trudno jednoznacznie powiedzieć, jaka rolę odegrały też jego pasje polityczne. Tak gwałtowne, że, jak pisał Andrzej Ryszkiewicz, „przylgnął doń epitet warchoła, na który swą działalnością publicystyczno-polityczną w pełni zasłużył”. Był też nie tylko przywiązany do swojej klasy – zabiegał skutecznie o potwierdzenie hrabiowskiego tytułu, ale miał też poglądy skrajnie konserwatywne.

Ostatecznie, w 1910 roku zakończył tworzenie kolekcji. 11 lat wcześniej nabył od Karola Stefana Habsburga położoną przy półwyspie Istria Wyspę Świętej Katarzyny. Tam osiadł. Po pierwszej wojnie światowej stracił część majątku i schorowany, zaczął poszukiwać nabywcy swojej kolekcji. Pragnął zachować ją w całości. To się nie udało. Jeszcze za życia sprzedał m.in. „Stańczyka” Muzeum Narodowemu w Warszawie.

Szczególnie zależało mu na zachowaniu integralności galerii autoportretów, które ostatecznie w 1929 roku, trzy lata po śmierci kolekcjonera, trafiły do zbiorów stołecznego muzeum. Pozostałe dzieła dalej były rozprzedawane. Część z nich wywieziono choćby do Stanów Zjednoczonych. Muzeum Narodowe w Warszawie w 1925 roku nabyło „Trumnę chłopską”, a w 1935 roku pięć kolejnych dzieł Aleksandra Gierymskiego. Trzy lata później dołączyły do nich „Anioł Pański” i jedna z wersji „Opery paryskiej w nocy”. Dziś stołeczne muzeum posiada największą liczbę prac z dawnej kolekcji Ignacego Korwina-Milewskiego. Niektóre są w zbiorach innych polskich muzeów: śląskiego w Katowicach czy Narodowych w Krakowie, Lublinie lub Poznaniu. Miejsce przechowywania części przez cały czas pozostaje nieznane.

Galeria Korwina-Milewskiego to historia zaprzepaszczonych szans. Mogła stać się zalążkiem polskiej galerii narodowej, a przynajmniej istotnie uzupełnić nasze publiczne zbiory. Co było ważne w przypadku kraju pozbawionego państwowości w XIX wieku, kiedy to tworzyły się fundamenty kolekcji najważniejszych europejskich muzeów. I których powstawanie było wspierane przez państwa właśnie. U nas mogły one powstawać społecznie.

Dzieje kolekcji Ignacego Korwina-Milewskiego to także opowieść o obrazach, które zawsze mają swoje własne historie. I w ich losach odbija się burzliwa historia ostatnich dekad XIX i całego XX wieku, w tym druga wojna światowa. Wtedy to zaginęły m.in. jedne z najważniejszych dzieł z tej kolekcji: „Autoportret” i „Święto trąbek II” Aleksandra Gierymskiego. Wreszcie, związane są z tym zbiorem losy ludzi. Jednym z nich był Abe Gutnajer, jeden z największych antykwariuszy II Rzeczypospolitej. To dzięki jego staraniom i sprowadzaniu obiektów z całej Europy do polskich zbiorów publicznych trafiły jedne z najważniejszych dzieł w polskiej historii sztuki, m.in. „Babie Lato” zakupione w 1924 przez Muzeum Narodowe w Warszawie czy „Żydówka z cytrynami” nabyta w 1929 roku do zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowicach. Sam Abe Gutnajer w czasie okupacji został zmuszony do zamieszkania w warszawskim getcie. Tam też w 1942 roku wraz z rodziną został zamordowany przez Niemców.

Kolekcjoner. Ignacy Korwin-Milewski (1846-1926), Muzeum Narodowe w Warszawie, 16 kwietnia – 13 września 2026, kuratorka: Renata Higersberger

Читать всю статью