Nakładem wydawnictwa Sejmowego ukazała się publikacja pt. „Rosjanie”. Jest to już jedenasta monografia z serii „Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce”, które są wydawane z inicjatywy Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych Sejmu RP.
Dotychczas ukazały się m. in. prace poświęcone mniejszości karaimskiej, litewskiej, ukraińskiej czy białoruskiej. Publikacja poświęcona mniejszości rosyjskiej w Polsce jest pracą zbiorową napisaną przez ośmiu autorów. Noty o autorach znajdują się na końcu pracy. Książka składa się z trzech zasadniczych części: „Historia”, „Kultura i nauka” oraz „Współczesność”. W części „Historia” przedstawione zostały losy mniejszości rosyjskiej w okresie od Powstania Styczniowego aż do roku 1989 r. Szczególny nacisk autorzy położyli na charakterystykę mniejszości rosyjskiej w okresie II RP i w czasach PRL. W Polsce międzywojennej ludność pochodzenia rosyjskiego liczyła ok. 100 tys. osób i byli to głównie potomkowie byłych urzędników carskich, posiadacze ziemscy, wyżsi hierarchowie i duchowni Cerkwi prawosławnej oraz biała emigracja, która znalazła schronienie na terenie Polski po przewrocie bolszewickim. Ludność ta zamieszkiwała głównie województwa północnowschodnie oraz duże miasta – Warszawę i Łódź. W większości były to osoby dobrze wykształcone, wyznania prawosławnego.
Po 1945 r. nastąpił dramatyczny spadek liczby ludności rosyjskiej zamieszkującej w Polsce. Spowodowane to było kilkoma przyczynami takimi jak utrata znacznej części ziem północnowschodnich, dobrowolne wyjazdy do ZSRR, deportacje do ZSRR aktywnych przedstawicieli dawnej białej emigracji, jak również ucieczka części dawnych emigrantów wraz z Niemcami na Zachód. W końcowym okresie PRL, w oparciu o dane spisu powszechnego z 1991 r. można szacować, iż mniejszość ta liczyła ok. 11 tysięcy osób. Oznacza to spadek w porównaniu z czasami II RP o prawie 90 procent. W czasach PRL stosunek władz państwowych do rosyjskiej mniejszości był zróżnicowany i niekonsekwentny.
Świadczy o tym chociażby fakt, iż raz władze wydawały zgodę na funkcjonowanie rosyjskich stowarzyszeń kulturalnych, a po kilku latach nakazywały ich likwidację. Andrzej Golimont w rozdziale pt. „Wpływy mniejszości rosyjskiej na kształtowanie duchowości polskiego prawosławia przełomu XIX i XX wieku na przykładzie Warszawy” zwraca uwagę, iż pierwszymi prawosławnymi, którzy pojawili się w Warszawie byli nie Rosjanie, a przybysze z Grecji i z Bałkanów. Warto również zwrócić uwagę, iż autor artykułu „Mniejszość rosyjska do wybuchu II Wojny Światowej” Grzegorz Janusz przypomina, iż przed wojną oficjalna, stosowana w dokumentach urzędowych nazwa naszego wschodniego sąsiada brzmiała: „Związek Socjalistycznych Republik Rad” w uproszczeniu ZSRR. Używany dziś przez wielu historyków i publicystów skrót ZSRS jest rusycyzmem.
W części „Kultura i nauka” została omówiona gwara staroobrzędowców w Polsce oraz zostali przedstawieni zasłużeni Rosjanie aktywni w kulturze i nauce polskiej w latach 1815-1939 r. Moim zdaniem esej Wioletty Wiernickiej należy do najlepszych artykułów zawartych w omawianej książce. Przypomniała ona też słowa cesarza Aleksandra I wypowiedziane w trakcje otwarcia Sejmu w Warszawie w 1818 r. Warto je przypomnieć: „Wasze nadzieje i moje życzenia ziściły się. Naród który państwo prezentują, wreszcie ma własne państwo gwarantowane dojrzałymi ustawami”. Przypomnienie tych słów przez autorkę powinno skłonić czytelnika artykułu do refleksji czy rzeczywiście stosunki polsko-rosyjskie zawsze były złe. Na uwagę zasługuje również przedstawiona przez Wiernicką charakterystyka Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, funkcjonującego w stolicy Królestwa Polskiego w latach 1869-1915 . Ten okres w historii uniwersytetu jest w zasadzie w polskiej historiografii pomijany. choćby w monografiach poświęconych wyłącznie historii Uniwersytetu pomijana jest lista rektorów uczelni z lat 1869–1915. Autorka opracowania zwraca uwagę, iż nie jest prawdziwa teza, iż w tym okresie Uniwersytet cechował mierny poziom nauczania. Zwraca uwagę, iż na bazie tej uczelni powstał, funkcjonujący do dziś Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej. Nie do końca też prawdziwa jest teza, iż placówka została całkowicie zrusyfikowana. Jeszcze do połowy lat 80 tych XIX w. większość wykładowców stanowili Polacy, a studenci polskiego pochodzenia stanowili większość. Dopiero w XX w. nastąpiła wśród studentów zdecydowana przewaga Rosjan. Autorka przypomina też, iż polscy absolwenci tego cesarskiego uniwersytetu piastowali w II RP wysokie stanowiska, w tym ministerialne.
Trzecia część publikacji poświęcona jest aktualnej sytuacji mniejszości rosyjskiej w Polsce. W tej części w oparciu o spisy powszechne została szczegółowo scharakteryzowana sytuacja demograficzna tej mniejszości oraz została zaprezentowana działalność głównych organizacji mniejszości rosyjskiej, działających w tej chwili w Polsce. Według najnowszego spisu z 2021 r. w Polsce żyje 11.151 osób przyznających się do rosyjskiego pochodzenia. Interesującym jest fakt, iż z 5691 osób określających się w tym spisie jako wierzący, przynależność do Kościoła rzymsko-katolickiego podało 3536 osób a do Cerkwi prawosławnej jedynie 1667. Pozostałe osoby zadeklarowany przynależność do innych wyznań. Świadczy to o postępującym procesie polonizacji tej grupy narodowościowej, co nie miało miejsca w okresie II Rzeczypospolitej, gdzie przynależność do Cerkwi prawosławnej była ważnym elementem tożsamości narodowej.
W części tej w rozdziale „Współczesna działalność wybranych organizacji pozarządowych mniejszości rosyjskiej” zawarte zostały wywiady przeprowadzone z wybranymi przedstawicielami tych organizacji. Beata Machul-Telus, autorka tego rozdziału, będąca równocześnie aktualnym redaktorem serii opracowań sejmowych poświęconych mniejszościom narodowym zamieszkującym Polskę, nie kryje, iż sytuacja organizacji mniejszości rosyjskiej w Polsce uległa znacznemu pogorszeniu po wybuchu wojny rosyjsko-ukraińskiej. Przykładowo Rosyjskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe z siedzibą w Białymstoku zostało decyzją władz miasta pozbawione siedziby swojej biblioteki i czytelni, która mieściła się Centrum Aktywności Społecznej Urzędu Miejskiego w Białymstoku. Jest to typowy przykład stosowania odpowiedzialności zbiorowej wobec mniejszości narodowej, która przecież nie zajmuje się działalnością polityczną, a ponosi dolegliwości wyłącznie z racji swojego pochodzenia.
Redaktor Machul-Telus zwraca uwagę, iż po 2022 r. zaprzestano zapraszać przedstawicieli tej mniejszości do wspólnych przedsięwzięć kulturowych. Likwidowane są przeznaczone dla niej programy telewizyjne, jak również odmawia im się wynajmu pomieszczeń na spotkania integracyjne. Dyskryminacja na tle narodowościowym wręcz ociera się o rasizm i jakoś dziwnie przypomina praktyki stosowane w XX w. w jednym z sąsiadujących z nami krajów. Stoi to w rażącej sprzeczności z artykułem 32 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej który stanowi: „Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiekolwiek przyczyny”. Jednak kto z będących przy władzy, czy to wywodzący się z PiS czy KO, przejmowałby się takimi drobiazgami jak Konstytucja.
Jacek Marczyński
Na zdjęciu: obrady Magistratu Warszawy w udziałem Sokrata Starynkiewicza
Myśl Polska, nr 45-46 (8-15.11.2026)
