Niebo bez dominacji

Szybko się okazało, iż rosyjskie problemy z opanowaniem przestrzeni powietrznej nad Ukrainą nie wynikają wyłącznie z jakości sprzętu. Ważniejsze były ograniczenia doktrynalne, organizacyjne i systemowe. Rosjanie dysponowali stosunkowo nowoczesnymi samolotami i dużą liczbą pocisków, ale nie potrafili połączyć wszystkich elementów w spójną operację. – Ich działania były wyizolowane – podkreśla ppłk rez. pil. Marcin Modrzewski, były dowódca 10 Eskadry Lotnictwa Taktycznego. – Brakowało synergii między lotnictwem, rozpoznaniem, walką radioelektroniczną, obroną przeciwlotniczą i wojskami lądowymi.

W zachodnim modelu operacji lotniczej samoloty uderzeniowe nie działają samodzielnie. Towarzyszą im broń walki radioelektronicznej, wczesnego ostrzegania, platformy rozpoznawcze i wyspecjalizowane systemy zwalczania obrony przeciwlotniczej. Część samolotów nie atakuje celów naziemnych – ich zadaniem jest „oślepienie” przeciwnika, zakłócenie radarów i stworzenie bezpiecznego korytarza dla maszyn uderzeniowych.

Rosjanie nie byli w stanie przeprowadzić takiej kampanii. Już w pierwszych dniach wojny stało się jasne, iż mają ogromne problemy z lokalizowaniem ukraińskich radarów i zwalczaniem OPL. – Ich pociski przeciwradiolokacyjne często lądowały w przypadkowych miejscach. Momentami wyglądało to tak, jakby rosyjskie lotnictwo latało kompletnie w ciemno – mówi mjr Fiszer.

Zdaniem ppłk. Modrzewskiego jednym z najlepszych przykładów rosyjskich problemów stała się bitwa o Hostomel. Pierwszego dnia wojny Rosjanie próbowali przejąć strategiczne lotnisko pod Kijowem, desantując tam wojska śmigłowcami. Plan zakładał szybkie zabezpieczenie pasa startowego i przerzut kolejnych oddziałów ciężkimi Iłami-76. Rosjanie chcieli jednak przeprowadzić operację powietrznodesantową bez wcześniejszego zdobycia panowania w powietrzu. – To było myślenie niemal dziewiętnastowieczne – ocenia pułkownik. – NATO nigdy nie próbowałoby wykonywać takiej operacji bez wcześniejszego obezwładnienia obrony przeciwlotniczej przeciwnika i zabezpieczenia przestrzeni powietrznej – dodaje. Nieniepokojeni „z góry” Ukraińcy odzyskali kontrolę wokół lotniska. Iły-76 nie wylądowały w Hostomlu, a rosyjski plan zajęcia Kijowa – mający prowadzić do błyskawicznego zakończenia kampanii – spełzł na niczym.

Zaczęły też wychodzić na jaw problemy z kontrolą własnej przestrzeni powietrznej i wymianą danych między poszczególnymi elementami rosyjskiego systemu walki. – jeżeli dochodzi do sytuacji, w której własna obrona przeciwlotnicza zestrzeliwuje samolot wczesnego ostrzegania A-50, to jakość systemu „swój–obcy” jest wątpliwa, a świadomość sytuacyjna niska – mówi Marcin Modrzewski.

Wojna na dystans

Długo by wymieniać inne słabości, dość, iż ukraińskie zestawy S-300, Buk, a później także zachodnie Patrioty czy NASAMS-y gwałtownie odebrały Rosjanom zdolność do prowadzenia głębokich operacji nad Ukrainą. Ale i Ukraińcy nie mogli pozwolić sobie na głębokie loty. – Rosjanie mają gęsty, warstwowy system obrony przeciwlotniczej. Do tego dochodzą samoloty MiG-31 uzbrojone w pociski R-37M. To są rakiety, które mogą razić cele z odległości 200 km – opowiada Michał Fiszer. Ukraińskie lotnictwo musi więc działać bardzo ostrożnie choćby daleko od linii frontu. Jego aktywność potrafi ograniczyć już samo pojawienie się rosyjskich myśliwców dyżurujących nad własnym terytorium. – Ukraińskie maszyny były zestrzeliwane z ogromnych odległości. Pilot często choćby nie miał świadomości, skąd odpalono rakietę – mówi Fiszer.

W rezultacie obie strony zaczęły razić się z odległości, przy użyciu rakiet i pocisków manewrujących. Zdecydowaną przewagę wciąż mają tu Rosjanie, dysponujący lotnictwem strategicznym, zdolnym atakować znad terytorium Rosji cele oddalone choćby o 2,5 tys. kilometrów. Z tym iż takie ataki wymierzone są w infrastrukturę krytyczną – decydują o tym koszty i ograniczona podaż „inteligentnych” systemów broni. Frontowa „młócka” wymaga zaś tańszych rozwiązań. Tak narodziła się jedna z najważniejszych adaptacji tej wojny: masowe użycie bomb szybujących, pozwalających na wsparcie wojsk lądowych z bezpieczniejszego dystansu. Proces zainicjowali Rosjanie. Stare bomby FAB zaczęli wyposażać w moduły UMPC – rozkładane skrzydła i systemy nawigacji satelitarnej. Dzięki temu ciężka, pierwotnie niekierowana bomba mogła zostać zrzucona choćby kilkadziesiąt kilometrów od celu. Sama technika ataku jest nieco archaiczna – rosyjskie samoloty lecą nisko, próbując ukryć się przed radarami i skrócić czas przebywania w zasięgu
ukraińskiej OPL. – Maszyna praktycznie „kosi ziemię”, potem robi gwałtowną górkę, wykonuje zrzut i natychmiastowy zakręt z odejściem – opisuje Fiszer. Pilot nie widzi celu, bomba leci na zaprogramowane współrzędne. – Te bomby są bardzo skuteczne. Dobrze przygotowany schron trudno zniszczyć dronem, ale bomba szybująca potrafi zmieść takie stanowisko z powierzchni ziemi – mówi Fiszer.

Masowe użycie bomb szybujących stało się jednym z najważniejszych elementów rosyjskiej taktyki w latach 2023–2025.

Bomba FAB-500, wyposażonaw moduły szybujące UMPC, podwieszona podciężki bombowiecrosyjski Su-34. Okolice Awdijiwkiw regionie donieckim, marzec 2024 roku.

Demokratyzacja siły powietrznej

Prawdziwą rewolucję przyniosło jednak masowe użycie systemów bezzałogowych. To one zaczęły przejmować coraz więcej zadań klasycznego lotnictwa – od rozpoznania i naprowadzania artylerii po uderzenia na cele oddalone setki kilometrów od frontu. Najliczniejszą kategorią, używaną do działań taktycznych, okazały się drony FPV. Obie strony zaczęły wykorzystywać je w skali przemysłowej.

Jedocześnie Rosja rozbudowała produkcję Szahedów, wykorzystując je do uderzeń na dalsze dystanse – na ukraińskie miasta, energetykę i infrastrukturę wojskową. W szczytowych momentach Rosjanie byli w stanie wysyłać przeciw Ukrainie po kilka tysięcy takich dronów miesięcznie. – To sposób na przeciążenie obrony przeciwlotniczej. Rzecz w tym, iż Szahed jest tani, a rakieta do Patriota droga – zauważa mjr Fiszer. Ukraińcy nie mogli zestrzeliwać dronów rakietami, zbudowali więc system oparty na mobilnych grupach używających artylerii lufowej, karabinów maszynowych, systemów antydronowych i narzędzi walki radioelektronicznej. Odpowiedzieli też własną wojną dronową. Początkowo sięgali po improwizowane konstrukcje atakujące cele przyfrontowe. Z czasem coraz lepsze ukraińskie drony zaczęły regularnie uderzać w rosyjskie rafinerie, lotniska, magazyny paliw i zakłady przemysłowe położone setki kilometrów w głębi Rosji. – Nastąpiła demokratyzacja siły powietrznej – ocenia ppłk Modrzewski. – Jeszcze niedawno zdolność do głębokich uderzeń miały państwa dysponujące lotnictwem strategicznym. Dziś część tych zadań mogą wykonywać relatywnie tanie systemy bezzałogowe.

Równolegle z rozwojem dronów trwa jeszcze inny pojedynek – o sygnał, dane i orientację w przestrzeni. Obie strony na ogromną skalę wykorzystują środki walki radioelektronicznej: zakłócają sygnał GPS, stosują spoofing, czyli podrzucanie fałszywych danych nawigacyjnych, i próbują przejmować kontrolę nad systemami przeciwnika. Efektem jest „oślepianie” dronów, zrywanie łączności, przejmowanie maszyn albo zmuszanie ich do rozbijania się z dala od celu.

System podtrzymywania operacji

Wojna nad Ukrainą wywołała falę komentarzy o „końcu klasycznego lotnictwa”, czemu często towarzyszy refleksja, iż NATO nie jest gotowe na konflikt z Rosją. Zdaniem obu rozmówców takie wnioski są przedwczesne. Zachodnie armie i koncerny zbrojeniowe intensywnie rozwijają dziś zdolności antydronowe – od systemów walki radioelektronicznej po relatywnie tanie środki kinetyczne i broń mikrofalową. – W cieniu „dronozy” gwałtownie rozwija się broń antydronowa – potwierdza ppłk Modrzewski. – I ona również będzie produkowana masowo – dodaje. Przede wszystkim jednak zmagania nad Dnieprem nie pokazują modelowej wojny NATO–Rosja, ale konflikt, w którym żadna ze stron nie była w stanie uzyskać trwałej przewagi w powietrzu. – Siły powietrzne Rosjan wywodzą się z filozofii frontowego lotnictwa. Ich samoloty cechują stosunkowo niewielki zasięg i ograniczona świadomość sytuacyjna pilotów – tłumaczy Modrzewski. W praktyce oznacza to konieczność działania blisko własnych baz, radarów i obrony przeciwlotniczej.

To fundamentalna różnica wobec sposobu działania NATO. Zachodnie siły budują przewagę nie tylko wyższą jakością poszczególnych samolotów, ale także całym systemem podtrzymywania operacji. – W NATO dyżurowanie w powietrzu to podstawa – mówi Modrzewski. Samoloty mogą wykonywać wielogodzinne misje, dynamicznie reagować na sytuację i działać setki kilometrów od baz. – W przypadku misji reactive SEAD (Suppression of Enemy Air Defenses) maszyny godzinami czekają w powietrzu na uruchomienie radaru przeciwnika. Gdy ten zaczyna „świecić”, następuje atak na wyrzutnię OPL – wyjaśnia. Zachodnia kampania lotnicza nie ogranicza się też do wysłania eskadry myśliwców nad cel. To skoordynowany system obejmujący satelity, samoloty wczesnego ostrzegania, platformy SIGINT (rozpoznanie radioelektroniczne), walkę radioelektroniczną i precyzyjne uzbrojenie dalekiego zasięgu. Takie działania wymagają jednak ogromnego zaplecza technicznego i organizacyjnego – tankowców, niezawodnej łączności oraz umiejętności bieżącej integracji danych z wielu źródeł. Tego Rosjanom zabrakło w Ukrainie – i raczej tego nie nadrobią.

Nie oznacza to, iż NATO mogłoby się spodziewać łatwego zwycięstwa. Wciąż liczna OPL pozostaje jednym z najgroźniejszych elementów rosyjskiej armii. – Dla Sojuszu wywalczenie przewagi w powietrzu nad Rosją byłoby dużo trudniejsze niż nad Irakiem czy Jugosławią – ocenia mjr Fiszer. Ale nie to powinno nas martwić. Według Fiszera Kreml doskonale rozumie, iż otwarte starcie militarne z NATO byłoby skrajnie ryzykowne. Bardziej opłacalne jest stopniowe osłabianie przeciwnika – podsycanie chaosu informacyjnego, uderzanie w spójność polityczną Zachodu, destabilizowanie procesów demokratycznych czy testowanie odporności państw na presję migracyjną i energetyczną. – jeżeli uda się wcześniej sparaliżować proces decyzyjny albo poróżnić społeczeństwa, to klasyczna wojna może się okazać po prostu niepotrzebna. To jest dla nas większe zagrożenie niż rosyjskie drony, samoloty i wyrzutnie – ocenia Fiszer.