Scylla jest już dobrze znana. Pierwsze sygnały, iż nadchodzi, odnotowaliśmy co najmniej 15 lat temu, ale w Polsce jej lokalny przedsmak dał o sobie znać choćby wcześniej. Uznajmy za Scyllę populizm w wydaniu skrajnej prawicy, która opierając się na lękach przed imigracją, na nieufności wobec świata zewnętrznego, na etnicznym nacjonalizmie stopniowo ewoluowała spod parasola starego konserwatyzmu pod nowy ideowy namiot, który można nazwać faszystowskim libertarianizmem.
Jak ten proces przebiegał? Można zauważyć trzy fazy. Pierwszą było pochwycenie typowych konserwatywnych haseł i nadanie im bardziej wyrazistego, można rzec – histerycznego wymiaru. Konserwatyści klasyczni, stanowiący w przeszłości umiarkowaną centroprawicę (w niektórych krajach w nieco odmiennej formule chadecji) proponowali, w „pakiecie”, połączenie wolnorynkowych i generalnie liberalnych postulatów w polityce gospodarczej z konserwatywną treścią w innych obszarach. Świadomi tego, iż postulaty wolnorynkowe trudno „sprzedają się” na poziomie mas społecznych i niosą ze sobą groźbę redukcji potencjału wyborczego, „opakowywali” je w lęki: przed obcymi, przed nowoczesnością i przed przemocą. To dlatego tak uwypuklali zagrożenia, aby wystąpić przed społeczeństwem jako jedyni, którzy dzięki patriotyzmowi/nacjonalizmowi, wartościom tradycyjnym/religijnym oraz polityce law and order/drakońskiemu penalizmowi będą w stanie te niebezpieczeństwa neutralizować. Kosztem po stronie wyborcy miało zaś być przyjęcie z dobrem inwentarza np. cięć socjalnych czy zwijania usług publicznych. Coś za coś.
Skrajna prawica uwypukliła wszystkie lęki, ale – to był już drugi etap jej ewolucji – postanowiła nadać sobie wymiar ruchu ludowego. Będąc wtedy w roli politycznych outsiderów odrzuciła gospodarczy neoliberalizm i postanowiła wzmocnić siłę rażenia swojego „pakietu” ideologicznego iście lewicowymi postulatami bezpieczeństwa socjalnego, rozbudowanych świadczeń pieniężnych, słowem: państwa dobrobytu od wizji socjaldemokratycznej różniącego się tylko tym, iż jego beneficjentami mieli być wyłącznie „nasi”, członkowie wspólnoty etnicznej. Skrajnie prawicowy populizm rozkwitł właśnie w tym momencie, gdyż nagle wszystkie elementy „pakietu” zostały sprofilowane tak, aby przyciągać poparcie wyborcy ludowego/masowego – o niskim statusie społecznym, słabym wykształceniu, niskich dochodach, mieszkającego na peryferiach i borykającego się równocześnie z lękami, jak i trudnościami bytowymi. To wtedy – na fali kryzysu migracyjnego – poparcie dla populistycznej skrajnej prawicy eksplodowało. W Polsce PiS lat 2005-07 oraz Liga Polskich Rodzin reprezentowali skrajną prawicę pierwszej fazy, zaś PiS lat 2015-23 (ale także Samoobrona wcześniejszej dekady!) był osadzony już w fazie drugiej.
Wyglądało więc to tak, jakby skrajna prawica odrzuciła konserwatyzm z wszytym weń elitaryzmem na rzecz ludowego populizmu. W USA ruch MAGA zastąpił ruch Tea Party, w Polsce Zytę Gilowską zastąpiła Beata Szydło, we Francji elitarnego ojca zastąpiła ludowa Marine Le Pen na czele „żółtych kamizelek”, w Niemczech AfD z partii oporu biznesu wobec waluty euro stała się partią szowinizmu i wybielania III Rzeszy, a holenderscy czy austriaccy ekstremiści gładko zmieniali po prostu swoje programy gospodarcze z prorynkowych na prosocjalne, jakby nigdy nic.
Dzisiaj znajdujemy się na uskoku pomiędzy tą fazą a fazą trzecią, a motorami napędowymi ostatecznego przepoczwarzenia Scylli są miliarderzy z branży big tech, czyli przede wszystkim oligarchowie wyścigu technologicznego o stworzenie samoreprodukującej się super-AI. Jak u zarania procesu hasła lęków egzystencjalnych miały maskować politykę cięć podatków i świadczeń, tak teraz ukształtowany w fazie drugiej wizerunek polityków skrajnej prawicy jako „przyjaciół zwykłego ludu” ma posłużyć jako retusz dla faktycznie ultra-elitarnego charakteru skrajnej prawicy lat 20. XXI w.
Bez ogródek pisze o tym Curtis Yarvin, swoisty amerykański Aleksandr Dugin. Owszem, przy gromkim aplauzie ludu MAGA skrajna prawica ma doprowadzić do upadku tzw. Katedrę, a więc wszystkie elity starego typu: elity intelektualne, akademickie, naukowe, tradycyjne media, instytucje i ludzi kultury, ekspertów i analityków z instytutów badawczych i organizacji pozarządowych, a przede wszystkim tzw. głębokie państwo, czyli korpus politycznie niezależnych i dysponujących merytoryczną przewagą i doświadczeniem urzędników wyższego i średniego szczebla. Jednak nie ma to być usunięcie elity, aby oddać lejce ludowi. Chodzi o wymianę elit, elitę intelektualną ma zastąpić elita finansowa i technologiczna, a więc niewielka liczebnie grupa najbardziej wpływowych i najbogatszych ludzi świata, kontrolujących AI i inne najważniejsze technologie, w tym nadzoru cyfrowego. Ich człowiekiem jest wiceprezydent J.D. Vance, polityczny wychowanek (i „utrzymanek”) najważniejszej persony w środowisku techno-krezusów, czyli Petera Thiela, oraz możliwy kandydat na prezydenta USA w 2028 r. Ale „nowa elita” rozrzuca już sieci po skrajnych prawicach we wszystkich kluczowych krajach: Elon Musk posiada szerokie wpływy w AfD, Nigel Farage od lat jest uwikłany biznesowo z tymi ludźmi, sojusz z Le Pen zmaterializuje się w przyszłorocznej kampanii prezydenckiej we Francji.
Astronomicznymi kwotami ludzie ci usiłują kupić w tej chwili władzę i faktycznie sprawować ją z cienia, a skrajna prawica jest dla nich jedyną realną nadzieją na zachowanie pozbawionego w zasadzie całkowicie regulacji i ingerencji państwa modelu funkcjonowania branży big tech/AI. Rysowany przez nich przyszły ład to dlatego faszystowski libertarianizm, bo ich samych, jako najbogatszych, najznamienitszych, najzdolniejszych, najbardziej wizjonerskich geniuszy ma objąć całkowita wolność osobista i biznesowa, podczas gdy reszta społeczeństwa ma zostać wzięta w karb posłuszeństwa, milczenia, wykonywania poleceń w zamian za perspektywę przetrwania stylu życia w realiach jakiejś fasadowej, formalnej demokracji. Jak widać, projekt skrajnej prawicy przestaje być ludowy, a jego nowa elitarność dalece przekracza wszystko, co projektowali w drugiej połowie XX w. tradycyjni konserwatyści.
Kluczem do ustanowienia takiej politycznej rzeczywistości jest jednak utrzymanie całkowitej deregulacji, czyli kontroli kilku prywatnych podmiotów nad bronią polityczną, jaką staje się AI. Demokratyzacja tych narzędzi uruchomi bowiem mechanizmy socjologiczne, o jakich pisali m.in. Ralf Dahrendorf oraz Peter Slotejdijk. Potencjał ku temu widać od kilku miesięcy na ulicach zachodnich miast, jako zapowiedź nadejścia Charybdy.
Liberał Dahrendorf przestrzegał swoich ideowych przyjaciół i spadkobierców (czyli nas) przed ryzykiem wykolejenia triady celów. Nalegał, aby liberałowie zawsze mieli przed oczami następujące trzy cele: stabilność polityczną (co w realiach liberalnej demokracji jest równoznaczne z wolnością jednostki), efektywność ekonomiczną i spójność społeczną. Zaznaczał przy tym, iż równoczesne osiągnięcie wszystkich trzech jest w zasadzie niemożliwe, gdyż efektywność ekonomiczną osiąga się kosztem spójności społecznej i na odwrót, zaś zbyt gwałtowny przechył na rzecz którejkolwiek z nich grozi załamaniem stabilności politycznej. Również maksymalizacja stabilności politycznej (a więc w praktyce zamordyzm) odbywa się kosztem co najmniej jednego z pozostałych celów, a niekiedy choćby i obu.
Przekonany o niemożności osiągnięcia wszystkich trzech maksymalnie, Dahrendorf postulował balansowanie pomiędzy nimi, tak aby orientować się na cel osłabiony, gdy nastąpi przechył ku celowi innemu. Projekt trzeciej, elitarnej i zarządzanej przez miliarderów fazy skrajnej prawicy to radykalny przechył ku efektywności ekonomicznej z zupełnym pominięciem spójności społecznej, wobec czego element faszystowski ma zostać użyty dla podtrzymania stabilności politycznej układu.
Jednak zbuntowane przeciwko rosnącym kosztom życia społeczeństwa wychodzą na ulice Europy, a przeciwnicy energo- i wodo-chłonnych centrów danych AI wychodzą na ulice USA, aby ten przechył zatrzymać. Do pewnego stopnia ten ruch jest i będzie zgodny z propozycją Dahrendorfa, gdyż balans dzisiaj wymaga zwiększenia nacisku na spójność społeczną. Jednak równie dobrze zradykalizowane ruchy skrajnej lewicy, sięgające nie tylko we Francji po przemoc, grabieże, wandalizm i dewastacje, są sygnałem, iż nie mamy w żadnym wypadku do czynienia z sojusznikami stabilności politycznej liberalnej demokracji. Hasła populistyczne takich polityków jak Jean-Luc Mélenchon, który proponuje po prostu „unieważnienie” długu publicznego i wznowienie wydawania wielkich kwot na świadczenia socjalne tak, jakby budżet był „na zero” i ich rosnąca popularność wskazują na to, iż wyłaniająca się Charybda niesie za sobą walkę o drastyczny przechył na rzecz spójności społecznej, który całkowicie zaneguje cel efektywności ekonomicznej, a co za tym idzie również podważy stabilność polityczną. Może nie tyle z deszczu pod rynnę, co spod rynny pod drugą rynnę…
Tak oto liberalna demokracja usiłuje nawigować po wodach, na których obok Scylli zacznie na nią lada moment czyhać Charybda. Wybory prezydenckie we Francji, w których w II turze mogą stanąć naprzeciw siebie Le Pen i Mélenchon (ale i amerykańskie, gdzie starcie Vance’a z kimś pokroju radykalnie lewicowej kongresmenki Alexandrii Ocasio-Cortez jest niewykluczone) są tutaj dobitną ilustracją. Czyżby stabilność polityczna demokracji liberalnej była stracona, a jedyne pytanie brzmiało: czy „nowy świat” przyniesie całkowitą kontrolę Thiela, Muska, Sama Altmana czy Jeffa Bezosa nad rządem, komunikacją i społeczeństwem, czy może jednak młodzi przysłowiowo (lub dosłownie) powywieszają bogaczy na latarniach Paryża i innych miast, a następnie zgotują nam upadek gospodarki?
Peter Sloterdijk – zupełnie nie-liberał, to raczej deklaratywny socjaldemokrata o jednak dość konserwatywnych poglądach – przestrzegał przed takim końcem demokracji liberalnej w sposób podobny do Dahrendorfa, ale może bardziej czytelnie wskazujący drogę ucieczki równocześnie przez Scyllą i Charybdą. Otóż około 20 lat temu napisał, iż ten tak hołubiony przez nas ustrój wolności może przetrwać tylko siłą klasy średniej, którą on określił jako ludzi będących równocześnie sponsorami i beneficjentami systemu socjalnego. Chodzi więc o ludzi zarabiających na tyle dużo, iż płacą solidnie podatki i per saldo wkładają do systemu więcej niż uzyskują w jakichkolwiek świadczeniach, ale także korzystają z finansowanych tak usług publicznych: szkół i szpitali, komunikacji miejskiej, może wynajmują niedrogo mieszkania komunalne, pobierają dodatek na dzieci czy kupują refundowany lek na receptę na schorzenie przewlekłe, itd. To psychologicznie oczywiste. Ktoś, kto wkłada środki do i wyciąga korzyści z systemu, identyfikuje się z nim.
Wraz ze spadkiem liczebności klasy średniej jednak realnym staje się jeden z dwóch groźnych scenariuszy. W pierwszym znaczną przewagę liczebną (liczoną także oczywiście przy urnach wyborczych) uzyskują beneficjenci systemu niebędący jego sponsorami. To np. ludzie niepłacący podatków z powodu braku zatrudnienia, albo tak niskich dochodów, iż otrzymane zasiłki, dodatki, upusty czy kwoty wolne czynią z nich per saldo jaskrawo beneficjentów. Są całkowicie uzależnieni od usług publicznych bez których nie mogą egzystować, a i tak ich położenie materialne jest złe, zatem domagają się dalszego wzrostu świadczeń. Oni są Charybdą, agentami przechyłu na rzecz spójności społecznej, mogą doprowadzić więc do bankructwa systemu, a choćby do rewolucji.
Drugi scenariusz zakłada, iż po drugiej stronie staną, na pewno mniej liczni, ale niekoniecznie przez to mniej wpływowi sponsorzy systemu niebędący jego beneficjentami. Oni płacą do systemu wielkie kwoty, ale nie korzystają z żadnych usług publicznych pozostając całkowicie w sferze usług prywatnych. Oni są Scyllą, agentami przechyłu na rzecz efektywności ekonomicznej. Ich bunt wobec wpłat do systemu w połączeniu z ich wielkimi wpływami politycznymi także prowadzi bo bankructwa systemu oraz do tej czy innej formy politycznego autorytaryzmu, mającego za zadanie zdusić niezadowolenie biedoty. W obu przypadkach z liberalnej demokracji nie zostaje nic.
Uwagi Sloterdijka i Dahrendorfa muszą stać się podstawą do wyznaczenia dla liberalnych żeglarzy map bezpiecznego nawigowania pomiędzy Scyllą i Charybdą. Obok znanych już od dawna wskazówek, aby działać na rzecz łagodzenia lęków egzystencjalnych i ksenofobii, a także na rzecz łagodzenia rozpiętości dochodów czy mądrej polityki społecznej, należy tutaj wskazać nowe cele, wynikające ze zmieniającej się sytuacji.
Po pierwsze, trzeba pochylić się nad problemem branży AI i objąć ją drobiazgowymi regulacjami, które osiągną dwa cele: poddadzą społecznej i państwowej kontroli procesy postępu technologicznego, a także zdemokratyzują te zdobycze technologiczne, przekreślając plan garstki krezusów szykujących się do przejęcia faktycznej kontroli nad władzą w świecie zachodnim.
Po drugie, trzeba pochylić się nad nabrzmiewającym kryzysem socjalnym państw Zachodu, którego ewidentną osią od lat pozostaje załamanie się umowy społecznej, zgodnie z którą nasze dzieci miały zawsze przed sobą perspektywę bardziej dostatniego życia od nas. Sytuacja wymaga głębokich reform, aby choćby na drodze interwencjonizmu państwowego i poprzez większe zaangażowanie projektów z udziałem sfery publicznej tworzyć młodym ludziom przed 30. rokiem życia realistyczną drogą do wysoko płatnych miejsc pracy.
Bez tych zmian pozostanie tylko przyjmować zakłady, czy pożre nas Scylla. Czy jednak Charybda.
