Ekstremizm zaczyna się w głowie. Każdego dnia ludzki mózg wykonuje złożoną pracę – składa rozproszone bodźce w spójny obraz rzeczywistości. Ideologie oferują w tym procesie drogę na skróty: dostarczają prostych odpowiedzi i wzorów do naśladowania, dają poczucie wspólnej tożsamości. Jakim kosztem to się jednak odbywa? Leor Zmigrod, neuronaukowczyni i psycholożka, analizuje, co sprawia, iż jedni bez oporu wpadają w sidła radykalizmu, podczas gdy inni mają odwagę kwestionować narzucane narracje (z mat. Wydawcy).
Wydawnictwu Bo.wiem dziękujemy za udostepnienie fragmentu do publikacji. Zachęcamy do lektury całej książki.
Rozdział 18: „Znaczenie gniazda”
Ideologie oferują obietnicę „domu”, miejsca, w którym jest się akceptowanym i rozumianym. Dom to przestrzeń, w której znamy zasady dotyczące tego, jak się zachowywać, w co wierzyć i komu ufać. Ale jak reaguje mózg, gdy czuje się wykluczony? Co robi, gdy odczuwa brak pobratymców, wzajemności i przynależności? (…)
Niezależnie od treści ideologii, wykluczenie społeczne jest jednym z najmocniejszych czynników pozwalających przewidywać usprawiedliwianie terroryzmu i ekstremalnych działań politycznych zarówno z przyczyn lewicowych, jak i prawicowych.
Osoby wykluczone częściej popierają organizacje terrorystyczne walczące o sprawy prodemokratyczne i są bardziej skłonne niszczyć mienie w imię grup terrorystycznych walczących o prawa zwierząt lub ochronę środowiska. Studenci, którzy czują się wykluczeni społecznie, są bardziej otwarci na dołączanie do gangów i organizacji aktywistycznych. Osoby wykluczone, które charakteryzują się zwiększoną wrażliwością na odrzucenie, wykazują większą gotowość do wiązania się ze skrajnymi grupami, w tym organizacjami politycznymi o ustalonej reputacji, a także z tymi nowymi lub fikcyjnymi, z którymi spotykają się po raz pierwszy podczas eksperymentu. Doświadczenia wykluczenia mogą prowadzić do naginania własnych przekonań ideologicznych w celu lepszego dopasowania się do bardziej radykalnych grup i tym samym zyskania poczucia przynależności oraz skutkować większą pewnością co do tego, iż przekonania własnej grupy są moralnie słuszne. Osoby wykluczone stają się bardziej skłonne do walki i umierania za swoją grupę, zwłaszcza jeżeli mają już silne wyjściowe psychologiczne potrzeby przynależenia do zbiorowości. Poczucie odrzucenia może sprzyjać gotowości do radykalnych działań, choćby w obronie wartości wcześniej nieuznawanych za święte oraz nowych wartości głoszonych przez zupełnie nowe organizacje terrorystyczne.
Tygodnik Spraw Obywatelskich
Od 2020 roku odkrywamy niewygodne prawdy i nagłaśniamy historie, które mają moc zmieniać Polskę.
Przekaż darowiznę i stań się naszym współwydawcą
Samotność ukierunkowuje mózg na poszukiwanie grup, które wypełnią pustkę.
W sytuacjach stresu i niedostatku dotychczasowe więzi lojalnościowe jeszcze się umacniają. W złożonym zestawie eksperymentów amerykańscy naukowcy ustalili, iż gdy odczuwalne były braki – uczestnicy czuli, iż zasoby finansowe są ograniczone – biali Amerykanie wykazywali zachowania rasowo dyskryminacyjne wobec osób czarnych. W jednym z badań neuroobrazowych sprawdzano, czy deficyty spowodują takie zmiany w przetwarzaniu neuronalnym, które wyjaśnią tę dyskryminację behawioralną. Uczestnicy widzieli serię twarzy – część czarnych, a część białych – i podejmowali hipotetyczne decyzje o tym, ile z dziesięciu dolarów przydzielą każdej z nich. Grupie kontrolnej powiedziano, iż pula wynosi dziesięć dolarów i iż losowy model komputerowy zdecyduje, ile pieniędzy otrzyma uczestnik, aby przydzielić je innym. W rzeczywistości przydział został sfałszowany. Wszyscy uczestnicy w grupie kontrolnej otrzymali pełne dziesięć dolarów do rozdysponowania, więc mogli się czuć niewiarygodnymi szczęściarzami – zostali obsypani gotówką. W warunkach niedoboru uczestnicy mieli wrażenie, iż z możliwej puli pieniędzy w wysokości stu dolarów otrzymali tylko dziesięć dolarów do rozdzielenia. Tak więc, choć wielkość zasobów, które uczestnik w warunkach kontrolnych „otrzymał”, była taka sama jak w przypadku uczestnika, który odczuwał niedostatek, istniała różnica w opisaniu, czy kwota ta była duża, czy mała. Kiedy zasoby wydawały się ograniczone (uczestnik uważał, iż otrzymał dziesięć z możliwych stu dolarów), w decyzjach dotyczących przydziału występowało wyraźne uprzedzenie przeciw osobom czarnym, preferowano uczestników białych. Uprzedzenie to nie występowało, gdy zasoby wydawały się obfite. (…)
(…) Jak pokazuje spirala ekstremizmu, związek między tymi psychologicznymi podatnościami a ideologicznym radykalizmem zaostrza się w pewnych kontekstach, a w innych ulega osłabieniu. Różnice między miastami, a choćby dzielnicami, prowadzą do znacznych różnic w poziomie ryzyka. W badaniu przeprowadzonym na ponad czterech tysiącach uczniów na terenie Andaluzji w Hiszpanii poparcie nastolatków dla agresywnych narracji można było przewidzieć na podstawie stopnia, w jakim postrzegali oni siebie jako nieważnych i czuli się niedoceniani lub samotni.
Aprobata dla agresywnych zachowań i przekonanie, iż przemoc jest niezbędna do zmiany społecznej, pozwalały przewidzieć również stopień, w jakim uczniowie należeli do grup rówieśniczych łamiących normy i gloryfikujących walkę.
Poza tymi czynnikami psychologicznymi i społecznymi znaczenie miało szersze środowisko ekonomiczne i kulturowe. Najbardziej narażeni uczniowie mieszkali w miasteczkach lub dzielnicach charakteryzujących się słabszym wykształceniem rodziców i niższymi dochodami gospodarstwa domowego, mniejszą liczbą książek dostępnych w domu oraz niedoborem innych zasobów i możliwości. Dzieci te były najbardziej podatne na toksyczny wpływ odbiegających od normy rówieśników. W dzielnicach o bogatszych zasobach ekonomicznych i kulturowych związek między zaprzyjaźnieniem się z agresywnymi osobami a wyznawaniem agresywnych przekonań był mniej wyraźny.
Środowisko bogate w zasoby chroni przed niosącymi ryzyko stanami psychologicznymi i grupami przyjaciół. Ten wzorzec jest potwierdzony przez inne badania pokazujące, iż muzułmańscy uczniowie szkół średnich mieszkający w trudnych środowiskach w Hiszpanii, w miasteczkach znanych jako ośrodki rekrutacji terrorystów, częściej czuli się wykluczeni społecznie, gorzej oceniali konflikt w relacjach między muzułmańskimi a chrześcijańskimi uczniami, a także byli bardziej skłonni do usprawiedliwiania terroryzmu niż muzułmańscy uczniowie mieszkający w mniej narażonych miastach[1].Podobne badania z udziałem nastolatków w Szwecji i dorosłych w Indonezji, Sri Lance i Maroku wykazały, iż życie w trudnych kontekstach społecznych wzmocniło związek między dążeniem do poczucia, iż się coś znaczy, a wspieraniem przemocy[2].
Jan Szmyd: Zagrożone człowieczeństwo
Dlatego też trudne środowiska nie tylko zwiększają ryzyko, ale także prowadzą do uwypuklenia i wzmocnienia innych zagrożeń.
Myśląc o spirali prowadzącej do ekstremizmu, możemy rozważyć, w jaki sposób dynamika między neuropoznawczymi podatnościami a dogmatycznymi ideologiami może się stać silniejsza i szybsza w warunkach zwiększonego stresu i niepewności. Ani pisklęcia, ani jajka nie można pojąć bez zrozumienia gniazda.
Środowiska cyfrowe również mogą być miejscami zwiększonej podatności na zagrożenia.
Jeśli informacje krążące na platformach internetowych są zniekształcone, wybiórcze lub skąpe – przede wszystkim przedstawiając dowody potwierdzające i wykluczając niewygodne informacje, które wolelibyśmy raczej pominąć podczas przeglądania – także racjonalny i niedogmatyczny obywatel wykształci stronnicze przekonania. Mózgi aktualizują swoje przekonania w odpowiedzi na informacje, które krążą w ich otoczeniu. Gdy informacja jest nierzetelna lub łatwa do sfałszowania, może to prowadzić do zniekształceń, które są psychologicznie racjonalne, choćby nie odpowiadały rzeczywistości. W miarę jak narzędzia technologiczne stają się coraz bardziej zaawansowane w tworzeniu fałszywych obrazów świata, podmiotom działającym w złym zamiarze łatwiej będzie zmanipulować poznawczy i emocjonalny aparat choćby najbardziej inteligentnych myślicieli.

Leor Zmigrod, Mózg w pułapce ideologii. Skąd się bierze radykalne myślenie?, Wydawnictwo Bo.wiem, 2026, tłumaczenie Magdalena Rabsztyn-Anioł
Przypisy:
[1] Roberto M. Lobato i in., „The Role of Vulnerable Environments in Support for Homegrown Terrorism: Fieldwork Using the 3N Model”, Aggressive Behavior 47, nr 1 (2021): 50–57, https://doi.org/10.1002/ab.21933.
[2] Katarzyna Jasko i in., „Social Context Moderates the Effects of Quest for Significance on Violent Extremism”, Journal of Personality and Social Psychology 118, nr 6 (2020): 1165–1187, https://doi.org/10.1037/pspi0000198; Marta Miklikowska, Katarzyna Jasko i Ales Kudrnac, „The Making of a Radical: The Role of Peer Harassment in Youth Political Radicalism”, Personality and Social Psychology Bulletin 49, nr 3 (1 marca 2023): 477–492, https://doi.org/10.1177/01461672211070420.









![Ukrywała się w Chełmie, spędzi za kratami 10 lat. Wpadła 45-latka poszukiwana trzema listami gończymi [FILM]](https://static2.supertydzien.pl/data/articles/xga-4x3-ukrywala-sie-w-chelmie-spedzi-za-kratami-10-lat-wpadla-45-latka-poszukiwana-trzema-listami-gonczym-1794910910.jpg)


