Dlaczego Polska walczy z kolejnym kryzysem wokół Trybunału Konstytucyjnego? Co jest przyczyną obecnych wydarzeń? W jaki sposób argumentacja prawna jest wykorzystywana przez podmioty polityczne do legitymizowania celów partyjnych? W jaki sposób systemowa polaryzacja polityczna tworzy lub podtrzymuje „domyślny stan bezprawia” w rządzie? I czy w Polsce uda się w pełni przywrócić rządy prawa? Leszek Jażdżewski rozmawia z Krzysztofem Izdebskim, prawnikiem i dyrektorem ds. rzecznictwa w Fundacji im. Stefana Batorego. Wcześniej był on związany m.in. z organizacjami takimi jak Sieć Obywatelska Watchdog Poland, Fundacja ePaństwo oraz Koalicja na rzecz Otwartych Wydatków UE.
Leszek Jażdżewski (LJ): Jak wyjaśniłby Pan swoim zagranicznym koleżankom i kolegom ostatni kryzys konstytucyjny wokół Trybunału Konstytucyjnego, biorąc pod uwagę, iż w ostatnich dniach jego zasięg znacznie wykroczył poza granice Polski?
Krzysztof Izdebski (KI): Mamy do czynienia z serią wydarzeń, które przywołują wspomnienia z 2015 roku, kiedy to rozpoczął się cały kryzys wokół Trybunału Konstytucyjnego. Najpierw jednak należy odnieść się do pewnych prób manipulacji i szerzenia dezinformacji. Zdecydowanie nie jest to zamach stanu. Tę narrację propaguje prawicowa część sceny politycznej w Polsce oraz były prezydent Andrzej Duda. Była to dominująca narracja w weekend, ale w tej chwili nieco straciła na sile. Być może zauważyliście Państwo nagłówki w europejskich lub międzynarodowych mediach sugerujące, iż jest to zamach stanu lub nielegalne przejęcie władzy. Jest to po prostu kolejny etap trwającego konfliktu między dwiema głównymi partiami w sprawie Trybunału Konstytucyjnego.
Tym razem Donald Tusk wyjdzie z tej sytuacji zwycięsko, ponieważ udało mu się w końcu wdrożyć rozwiązanie w bardzo adekwatny, naturalny sposób. Udało mu się zaangażować ośmiu sędziów wybranych przez obecny parlament w pracę Trybunału Konstytucyjnego, gdzie w końcu mogli oni przystąpić do rozpatrywania niektórych spraw. Tak właśnie wyglądały ostatnie trzy dni.
Jeśli chodzi o ogólne tło historyczne: poprzedni parlament pod przewodnictwem Donalda Tuska, który zakończył kadencję w 2015 roku, wybrał sędziów do Trybunału Konstytucyjnego tuż przed końcem swojej kadencji. Wybrano dwóch dodatkowych sędziów przed wyborami i spodziewanym zwycięstwem Prawa i Sprawiedliwości, co było zdecydowanie niezgodne z prawem. W grudniu 2015 r., po przejęciu władzy przez Prawo i Sprawiedliwość, Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż jest to niedopuszczalne i iż ci dwaj dodatkowi sędziowie nie powinni pełnić funkcji w Trybunale.
Pozostali trzej sędziowie wybrani w tamtym czasie mieli prawo zasiadać w Trybunale Konstytucyjnym. Jednak parlament i rząd Prawa i Sprawiedliwości wykorzystały ten pretekst, by stwierdzić, iż żaden z tych pięciu sędziów nie powinien objąć stanowiska sędziego konstytucyjnego, korzystając z okazji, by zamiast tego wybrać pięciu zupełnie nowych sędziów. Proces ten wydaje się niezwykle skomplikowany, a to dopiero początek tej historii.
W następstwie tych wydarzeń doszło do szeregu innych, w tym masowych protestów, interwencji Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w Luksemburgu oraz orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Organy te stwierdziły już w 2015 roku, iż nowy rząd nie powinien obsadzać tych trzech stanowisk. Sędziowie wybrani na te stanowiska byli następnie nazywani dublerami. Na początku 2017 roku, po ponownym wyborze sędziów, Trybunał Konstytucyjny składał się wyłącznie z osób lojalnych wobec partii Prawo i Sprawiedliwość.
Rzeczywistym celem Prawa i Sprawiedliwości oraz samego Jarosława Kaczyńskiego nie było przywrócenie sprawiedliwości i prowadzenie spraw w zwykłym trybie. Trybunał został wykorzystany jako narzędzie polityczne w jego rękach. Słynnym przykładem jest orzeczenie z 2020 roku ograniczające prawo do aborcji. Nie była to kwestia czysto prawna ani coś, co profesjonalny sędzia wprowadziłby w życie w normalnych okolicznościach. Był to natomiast przykład wykorzystania Trybunału Konstytucyjnego do zmiany prawa aborcyjnego w celu spełnienia oczekiwań skrajnie prawicowej części elektoratu Prawa i Sprawiedliwości, która domagała się od rządu ograniczenia aborcji. Jarosław Kaczyński nie miał wystarczającej odwagi, by uczynić to poprzez bezpośrednią decyzję polityczną, więc posłużył się fasadą Trybunału Konstytucyjnego, twierdząc, iż Trybunał uznał aborcję za niezgodną z konstytucją, co doprowadziło do masowych protestów na ulicach.
Po wyborach w 2023 roku w Polsce zwyciężył Donald Tusk. Niektóre pomysły zgłoszone przez ekspertów z Fundacji im. Stefana Batorego, takie jak projekt ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, zostały przyjęte przez parlament, ale następnie zawetowane przez prezydenta Andrzeja Dudę, który był powiązany z partią Prawo i Sprawiedliwość. Szersze nadzieje związane z przywróceniem praworządności i ustanowieniem niezależnego składu sędziowskiego pokładano w wyborach prezydenckich. Jednak Rafał Trzaskowski, kandydat powiązany z Donaldem Tuskiem, przegrał wybory. Karol Nawrocki, który również jest powiązany z partią Prawo i Sprawiedliwość, bardzo aktywnie działał na rzecz uniemożliwienia Donaldowi Tusku przywrócenia praworządności w ramach Trybunału Konstytucyjnego.
W tej sytuacji zapanował całkowity chaos. Aby zrozumieć chronologię wydarzeń, należy wspomnieć, iż w tym roku parlament zgodnie z prawem wybrał ośmiu nowych sędziów, ponieważ kadencje poprzednich sędziów dobiegły końca. Prezydent Nawrocki zrobił jednak wszystko, co w jego mocy, aby uniemożliwić im objęcie stanowisk. W szczególności odmówił zaprzysiężenia pięciu sędziów wybranych przez parlament.
Zgodnie z polskim porządkiem prawnym sędziowie są wybierani przez parlament, ale aby oficjalnie pełnić swoje funkcje, muszą zostać zaprzysiężeni przez prezydenta. Mimo iż powszechnie uważa się, iż przysięga prezydencka ma charakter czysto ceremonialny i iż prezydent nie ma absolutnie żadnego prawa do blokowania nominacji, prezydent Nawrocki postanowił wstrzymać się z zaprzysiężeniem. W rezultacie osobom tym fizycznie uniemożliwiono wejście do budynku Trybunału Konstytucyjnego, co doprowadziło do całkowitej neutralizacji tej instytucji.
Kryzys osiągnął punkt kulminacyjny w piątek wieczorem, 30 października, kiedy Donald Tusk wraz z sędziami zdecydowali, iż nadszedł czas, aby spróbować wejść do budynku i zorganizować tzw. walne zgromadzenie sędziów. Znajdujemy się w tej chwili w niezwykle niepewnej sytuacji, w której odbyło się nadzwyczajne walne zgromadzenie, ale uczestniczyli w nim wyłącznie nowi sędziowie, ponieważ pozostałych siedmiu starych sędziów wybranych przez rząd Prawa i Sprawiedliwości zdecydowało się je zbojkotować.
Chociaż kilka dni temu zgromadzenie to podjęło pewne decyzje, leżące u ich podstaw interpretacje prawne pozostają wysoce wątpliwe. Niektórzy twierdzą, iż mamy do czynienia ze stanem wyjątkowym – nie w sensie formalnym, ale jako sytuacją nadzwyczajną wymagającą nadzwyczajnych środków. Faktem jest, iż choć znaczna część elektoratu Donalda Tuska może być zadowolona z tego, iż działa on skutecznie i umożliwił nowo wybranym sędziom wykonywanie ich obowiązków, to druga połowa społeczeństwa postrzega te działania jako nie do końca zgodne z prawem.
Stoimy w tej chwili w obliczu realnego zagrożenia całkowitego rozłamu instytucjonalnego, skutkującego powstaniem dwóch konkurujących ze sobą trybunałów konstytucyjnych, jeżeli Bogdan Święczkowski, przewodniczący powiązany z partią Prawo i Sprawiedliwość, zdecyduje się zorganizować własne, konkurencyjne zgromadzenie ogólne. Ostatecznie konflikt ten sprawi, iż opinia publiczna, czyli ponad pięćdziesiąt procent społeczeństwa, całkowicie straci zaufanie do tej instytucji. Trybunał Konstytucyjny nie jest już postrzegany jako niezależny organ; jest postrzegany wyłącznie jako narzędzie wykorzystywane przez rywalizujące frakcje do forsowania własnych celów i zdobycia przewagi w grze politycznej o wysoką stawkę.
LJ: Czy z czysto prawnego punktu widzenia uważa Pan, iż zdecydowane działania podjęte kilka dni temu w Trybunale były rzeczywiście zgodne z prawem, zwłaszcza jeżeli chodzi o zawieszenie przewodniczącego bez wyraźnych podstaw ustawowych oraz fakt, iż pięciu sędziów ominęło przysięgę prezydencką, składając ją zamiast tego przed marszałkiem Sejmu?
KI: Dla jasności należy zaznaczyć, iż przewodniczący został oficjalnie zawieszony, a nie odwołany. Pozostaje on przewodniczącym, ale pozbawiono go prawa do pełnienia swoich funkcji. Takie zawieszenie miało znaczenie taktyczne, ponieważ zgodnie z obecną interpretacją oznacza to, iż nie jest on zaliczany do grona aktywnych sędziów Trybunału Konstytucyjnego. W konsekwencji wymagane kworum na posiedzeniu plenarnym zostało obniżone do ośmiu sędziów zamiast dziesięciu.
Jako prawnik muszę zauważyć, iż sama definicja tego, co jest zgodne z prawem, a co nie, uległa w ostatnich latach w Polsce zasadniczej zmianie. Znaczna część środowiska akademickiego i doktryny prawniczej twierdzi obecnie, iż żyjemy w nadzwyczajnych czasach, które wymagają „wojującej demokracji”. W tych ramach, choć podmioty starają się znaleźć podstawę prawną, nadrzędnym celem jest skuteczność i zapewnienie funkcjonowania instytucji, choćby jeżeli wymaga to działania bez czysto tradycyjnego uzasadnienia prawnego. Ogólna interpretacja, którą kieruje się rząd, zakłada, iż głównym celem jest zapewnienie aktywnego, funkcjonującego Trybunału Konstytucyjnego, podczas gdy konkretna droga prawna prowadząca do tego celu ma znaczenie drugorzędne.
Niemniej jednak, ta drugorzędna kwestia ma ogromne znaczenie dla wielu prawników. Akty prawne w Polsce wyraźnie stanowią, iż sędzia musi złożyć przysięgę przed prezydentem, co ściśle oznacza w jego fizycznej obecności. Pięciu sędziów, o których mowa, wzięło udział w alternatywnej ceremonii w parlamencie, składając przysięgę przed marszałkiem Sejmu. Patrząc z bliska z perspektywy ustawowej, nie zostali oni zaprzysiężeni zgodnie z prawem, ponieważ przepisy wymagają obecności prezydenta, a nie jakiegokolwiek innego polityka czy urzędnika publicznego. Nie ma co do tego żadnych wątpliwości.
Z drugiej strony, przeciwnicy takiej interpretacji argumentują, iż ponieważ prezydent odmówił przeprowadzenia ceremonii zaprzysiężenia bez żadnej podstawy prawnej, sędziowie zostali zmuszeni do obejścia tej bezprawnej przeszkody. Kwestionują oni, czy urzędnik publiczny, który sam działa niezgodnie z prawem, powinien przez cały czas być uważany za niezbędnego uczestnika postępowania. Powoduje to powstanie szarej strefy prawnej i pole do kreatywnej interpretacji w celu osiągnięcia określonego celu politycznego, choć pozostaje to wysoce dyskusyjne.
Ostatecznie o ważności zarówno zawieszenia przewodniczącego, jak i kontrowersyjnej metody obliczania kworum zgromadzenia ogólnego zadecyduje stopień, w jakim zostaną one przestrzegane. Zobaczymy, czy orzeczenia wydane przez nowy Trybunał Konstytucyjny będą faktycznie respektowane przez większość przedstawicieli sceny politycznej oraz przez wymiar sprawiedliwości. Trybunał rozpatruje przede wszystkim kwestie prawne przekazane mu przez sądy powszechne. jeżeli sądy powszechne zdecydują się zignorować lub odrzucić orzeczenia wydane przez ten organ, Polska pozostanie uwięziona w głębokiej szarej strefie, w której Trybunał Konstytucyjny wykonuje swoje zadania, ale nie wydaje respektowanych, prawnie wiążących orzeczeń.
LJ: Czy powinniśmy pogodzić się z tym, iż demokratycznie wybierani przywódcy nie są w stanie znaleźć żadnego skutecznego rozwiązania pozwalającego przywrócić porządek prawny z powodu ograniczeń konstytucyjnych, czy też uważa Pan, iż istnieje realistyczna droga do „resetu konstytucyjnego”, który umożliwiłby odbudowę niezależnego i cieszącego się powszechnym zaufaniem Trybunału Konstytucyjnego?
KI: Kontekst ma tu ogromne znaczenie, ponieważ za rok odbędą się wybory parlamentarne. Wszystko, co w tej chwili dzieje się na scenie politycznej, interpretowałbym przez pryzmat zbliżających się wyborów. Wyraźnie widać dążenie do polaryzacji. Nie sądzę, by było to korzystne dla Donalda Tuska, ale politycy wydają się wierzyć, iż polaryzacja jest sposobem na mobilizację ich elektoratu.
Osobiście, choć z prawnego punktu widzenia interesuje mnie, jak z tych samych przepisów prawnych można wyprowadzić różne interpretacje, nie uważam, by obecne podejście było dobrym rozwiązaniem na przyszłość. Jako osoba, która jedenaście lat temu bardzo aktywnie protestowała przeciwko przejęciu kontroli nad Trybunałem Konstytucyjnym i która zajmuje się kwestią praworządności, dostrzegam, iż dla ogółu społeczeństwa ta metoda wygląda na czystą instrumentalizację. jeżeli interpretuje się prawo w wysoce wątpliwy sposób, pozwala się również przeciwnikom na to samo. jeżeli następne wybory parlamentarne potoczą się niekorzystnie dla Donalda Tuska, a Prawo i Sprawiedliwość wraz z innymi partiami prawicowymi wygrają, będą mieli wówczas pełną władzę, by po raz kolejny zmienić skład Trybunału Konstytucyjnego. Wykorzystają go jako narzędzie do realizacji własnych celów, a Donaldowi Tuskowi i jego zwolennikom bardzo trudno będzie się temu przeciwstawić, ponieważ sami postępowali dokładnie w ten sam sposób.
Dlatego nie wierzę, iż ta sytuacja – pomimo niewielkiego taktycznego zwycięstwa Donalda Tuska w tej chwili – doprowadzi nas do przywrócenia prawidłowo funkcjonującego Trybunału Konstytucyjnego. W czasach intensywnej polaryzacji kompromis prawdopodobnie nie jest możliwy. Prowadziliśmy na ten temat szerokie dyskusje z innymi organizacjami pozarządowymi oraz wewnętrznie w Fundacji im. Stefana Batorego. jeżeli pozwolimy sobie myśleć, iż kompromis jest w zasadzie niemożliwy do osiągnięcia w demokracji – podczas gdy demokracja opiera się przede wszystkim na kompromisach i negocjacjach, a nie tylko na sile większości – to musimy zadać sobie pytanie, czy naprawdę żyjemy w liberalnej demokracji. Nie jest naiwnością wierzyć, iż kompromis jest przez cały czas możliwy w demokratycznym kraju, jakim jest Polska.
Patrząc na możliwe scenariusze na przyszłość, Donald Tusk zyskał dodatkowe punkty polityczne i w tej chwili znajduje się w innej sytuacji niż jeszcze tydzień wcześniej. Być może uda mu się narzucić kompromis prezydentowi Nawrockiemu, który jest aktywnym uczestnikiem tego konfliktu. Prezydent Nawrocki musi również znaleźć sposób, by wyjaśnić swoim wyborcom, dlaczego nie zdołał obronić Trybunału Konstytucyjnego przed Donaldem Tuskiem. Taka sytuacja mogłaby stworzyć okazję do tzw. resetu konstytucyjnego, co oznaczałoby rozpoczęcie wszystkiego od zera.
W ramach resetu konstytucyjnego wszyscy obecni sędziowie, niezależnie od tego, czy są uznawani za legalnych, czy nielegalnych, zostaliby odwołani z Trybunału Konstytucyjnego. Potencjalnie mogliby zostać wybrani jeszcze raz, ale zmieniłby się sam system. Fundacja im. Stefana Batorego proponuje alternatywną metodę wyboru, w której sędziowie nie są wybierani wyłącznie przez Sejm; zamiast tego część z nich wybiera Sejm, część Senat, a część prezydent.
Ponieważ różne strony tego konfliktu całkowicie nie ufają sobie nawzajem, taki reset wymagałby formalnej nowelizacji konstytucji. Zmiana konstytucji jest niezwykle trudna, co oznacza, iż każda uzgodniona poprawka stanowiłaby trwałą, wiążącą umowę.
Jednak obecny moment nie jest odpowiedni, by to zrobić. Zwłaszcza przed zbliżającymi się wyborami będziemy świadkami dalszej polaryzacji i eskalacji sporów. Być może nie jest to czas na pełną demokrację. Właśnie dzisiaj, podczas tej rozmowy, dotarły do nas najświeższe wiadomości ze Stanów Zjednoczonych, które wskazują na interesujące podobieństwo w kwestii tego, czy tamtejsi Demokraci zdecydują się unieważnić decyzje podjęte przez Trumpa dzięki niekonwencjonalnych środków prawnych, czy też nie.
W ostatnim czasie zyskuje na popularności koncepcja wojującej demokracji. Zbyt często my, jako demokraci, wierzymy, iż wykorzystanie tej koncepcji pozwoli skutecznie przywrócić demokrację. Uważam jednak, iż przyniesie to raczej większą polaryzację, a my ostatecznie nie uzyskamy żadnego rzeczywistego rozwiązania, ponieważ trwałe rozwiązania w polityce muszą opierać się na pewnego rodzaju kompromisie.
Niniejszy podcast został wyprodukowany przez Europejskie Forum Liberalne we współpracy z Movimento Liberal Social i Fundacją Liberté!, przy wsparciu finansowym Parlamentu Europejskiego. Ani Parlament Europejski, ani Europejskie Forum Liberalne nie ponoszą odpowiedzialności za treść ani za jakiekolwiek wykorzystanie niniejszego podcastu.
Podcast jest dostępny także na platformach SoundCloud, Apple Podcast, Stitcher i Spotify
Z języka angielskiego przełożyła dr Olga Łabendowicz
Czytaj po angielsku na 4liberty.eu
