Konsekwencje przełomowych wyborów w Serbii. Rozmowa z Doroteją Antić [PODCAST]

liberte.pl 22 часы назад

W jaki sposób oddolna, pozbawiona przywódców Lista Studencka zmobilizowała wyborców, by położyć kres 14-letnim rządom Aleksandara Vučicia w październikowych wyborach parlamentarnych w Serbii? Jak ta zmiana wpłynie na skomplikowane stosunki z Unią Europejską? I czy Serbia będzie w stanie przywrócić rządy prawa i skutecznie zwalczać korupcję?

Leszek Jażdżewski rozmawia z Doroteją Antić, członkinią nieformalnej grupy aktywistów STAV (Studenci przeciwko rządom autorytarnym), która stała się jednym z inicjatorów masowych protestów antyreżimowych w Serbii, opowiadając się przeciwko korupcji, podnosząc świadomość na temat znaczenia głosowania w wyborach oraz wskazując najważniejsze wyzwania polityczne na szczeblu lokalnym. Od dawna aktywnie współpracuje z organizacjami sektora pozarządowego działającymi w dziedzinie praw człowieka, ze szczególnym uwzględnieniem sprawiedliwości przejściowej, praktyk upamiętniających oraz badań nad zbrodniami wojennymi popełnionymi podczas konfliktów w latach 90. w byłej Jugosławii. Jej praca i zaangażowanie w tych obszarach zaowocowały zatrudnieniem w regionalnej organizacji Youth Initiative for Human Rights, gdzie pracowała do marca 2025 roku. W wyniku eskalacji represji politycznych została zmuszona do politycznej emigracji do Chorwacji, gdzie pozostawała do listopada bieżącego roku z powodu toczącego się przeciwko niej i jedenastu innym aktywistom postępowania sądowego o podłożu politycznym, uniemożliwiającego jej powrót do Serbii.

Leszek Jażdżewski (LJ): Jakie to uczucie móc teraz świętować sukces wyborczy i powrócić do Serbii po tak długim okresie pozostawania na wygnaniu?

Doroteja Antić (DA): Szczerze mówiąc, wydaje mi się, iż nigdy nie przeżywałam tak wielkiej huśtawki emocji, jak ta, której doświadczałam w ciągu ostatnich dwudziestu dni. Byłam jedną z tych osób, które były naprawdę przekonane, iż coś pójdzie nie tak, prawdopodobnie dlatego, iż już przyzwyczaiłyśmy się do takiego stanu rzeczy. Serbska Partia Postępowa i Aleksandar Vučić rządzili Serbią przez czternaście lat, więc przez czternaście lat panował rząd tyranii i dyktatury.

Byliśmy przyzwyczajeni do tego, iż dzieją się złe rzeczy, więc naprawdę trudno mi było uwierzyć, iż faktycznie udało nam się wygrać i iż mamy teraz szansę dalej budować coś pozytywnego w Serbii. Co więcej, po dwudziestu miesiącach wygnania kilka dni temu mogłam wrócić do Serbii, ponieważ sądowe postępowanie przeciwko nam zostało wstrzymane w związku ze zbliżającą się zmianą rządu. To ogromna euforia – nie mam lepszego słowa, by to opisać. W ciągu ostatnich trzech tygodni przeżyliśmy tak wiele szczęśliwych chwil. Ludzie są dosłownie pod wpływem ogromnej adrenaliny i wciąż świętują niemal każdego dnia, więc to naprawdę wzruszające.


European Liberal Forum · Aftermath of the Momentous Elections in Serbia with Doroteja Antić

LJ: Czy po powrocie do Nowego Sadu odczuwa Pani jakąś różnicę, czy też zmiana jest widoczna przede wszystkim w ludziach i ogólnej atmosferze?

DA: Wiele osób myślało, iż po powrocie wszystko będzie dla nas zupełnie inne, a tak naprawdę, jeżeli chodzi o miasto i całą resztę, nie zmieniło się aż tak wiele. Kiedy wjechaliśmy do Nowego Sadu, skąd pochodzę, miałam wrażenie, jakbym była tu siedem dni temu, a nie dwadzieścia miesięcy, bo wszystko wyglądało tak samo.

Potem zaczęłam spotykać się z przyjaciółmi i rodziną i zauważyłam, iż coś się zmieniło w zachowaniu ludzi. Jeszcze kilka miesięcy temu, ilekroć odwiedzał nas ktoś z Serbii, wszyscy byli wyczerpani, pesymistyczni i nieustannie zmęczeni wszystkim, co się tu działo. Teraz naprawdę widać iskrę w oczach ludzi. Dosłownie odzyskali nadzieję. Teraz możemy naprawdę powiedzieć, iż wszystko, na co pracowaliśmy, było tego warte, i widać to po tym, jak ludzie się zachowują. Zdecydowanie zmieniła się energia zarówno w mieście, jak i w całym kraju.

LJ: Patrząc wstecz, prawie dwa lata po katastrofie budowlanej w Nowym Sadzie, w której zginęło szesnaście osób, w jaki sposób Lista Studencka zdołała pokonać Aleksandara Vučicia i położyć kres czternastoletniemu reżimowi, który wydawał się niepokonany?

DA: Było kilka powodów, dla których tym razem faktycznie coś się zmieniło. Po pierwsze, ludzie mieli już wszystkiego dość. Gdy doszło do wypadku w Nowym Sadzie, ludzie zaczęli nie tylko sprzeciwiać się polityce Serbskiej Partii Postępowej, ale zdali sobie sprawę, iż jeżeli nic nie zmienimy, kolejne osoby będą umierać z powodu zaniedbań i korupcji. To była jedna z głównych przyczyn.

Ruch studencki powstał spontanicznie i od samego początku działał w całkowicie naturalny sposób. Dzięki bardzo dobrze zorganizowanej kampanii udało im się zdobyć ogromną sympatię i szerokie poparcie ogółu społeczeństwa w Serbii. Drugim powodem jest to, iż mieszkańcy Serbii nigdy nie darzyli zbytnią sympatią ani polityki, ani opozycji politycznej. Jednym z powodów, dla których Vučić rządził krajem przez czternaście lat, było to, iż ludzie, którzy nie chcieli głosować na Vučicia, nie mieli wystarczającego zaufania do innych opcji politycznych.

Nagle pojawiły się setki i tysiące młodych ludzi walczących z dyktatorem, z mafią i reżimem przestępczym, zamiast kolejnego skorumpowanego polityka czy znanych twarzy, które ludzie znali już wcześniej i których tak naprawdę nie lubili. Teraz mieli nową, świeżą opcję, a sukces ruchu studenckiego wynika również z faktu, iż nie jest to partia polityczna. Są to dosłownie ludzie, którzy pragną lepszego życia i sprzeciwiają się wpływom mafii w naszym kraju – i to właśnie było kluczem do sukcesu.

Wiele osób w Serbii dostrzegło iskrę nadziei, gdy narodził się ruch studencki, gdy z dnia na dzień gromadził on coraz więcej ludzi, a protesty trwały nieprzerwanie przez prawie dwa lata. Było to zjawisko socjologiczne i fantastyczne było to, iż nigdy nie zarejestrowali się jako partia polityczna. Ludzie mają teraz wielkie nadzieje, ponieważ kandydaci z list studenckich zostali wybrani przez uczelnie i wydziały w drodze zgromadzeń plenarnych wydziałów i uczelni. Są to osoby bardzo dobrze wykształcone, zwykle doktorzy, profesorowie i przedstawiciele środowiska akademickiego. W przeciwieństwie do wcześniejszych sytuacji ludzie mają nadzieję, iż sprawy potoczą się w lepszym kierunku, ponieważ w parlamencie znajdzie się wreszcie tak wiele wykształconych osób, co wcześniej niestety wcale nie było regułą.

LJ: Jak w uproszczeniu podsumować główny program i manifest Listy Studenckiej tym, którzy nie wiedzą, za czym tak naprawdę opowiada się ten ruch?

DA: Cały ruch zrodził się z idei walki z korupcją i idei wyzwolenia instytucji – a adekwatnie nie tylko instytucji, ale w zasadzie całego kraju. Najbliższym temu przykładem była być może sytuacja z początku XXI wieku, kiedy to próbowaliśmy pozbyć się zorganizowanej mafii, która angażowała się w politykę i ingerowała w nią. Wtedy nie udało się tego skutecznie rozwiązać, a teraz znów mamy do czynienia z podobną sytuacją.



Zdecydowanie scharakteryzowałabym to przede wszystkim jako ruch antykorupcyjny. Jest to jedna z pierwszych kwestii, którymi studenci chcą się zająć, a konkretnie prokuratura i cały sektor sądowniczy. Już w pierwszych tygodniach aresztowano pierwsze osoby z różnych powodów. W tych pierwszych dniach bardzo ważne jest zatrzymanie osób odpowiedzialnych za straszne rzeczy, które miały miejsce. Uważam, iż dopiero potem będziemy mogli zająć się sprawami mniej pilnymi.

LJ: Poza natychmiastowym skupieniem się na przywróceniu praworządności i walce z korupcją, jakie są według Pani główne wyzwania polityczne i programowe, z którymi nowy rząd musi się w tej chwili zmierzyć w Serbii?

DA: Kwestie gospodarcze i społeczne są oczywiście również częścią programu, choć w tej chwili rząd skupia się na kilku najbardziej pilnych priorytetach. Później te obszary z pewnością znajdą się wśród głównych spraw, którymi się zajmie.

Moim zdaniem pewnym wyzwaniem będzie kontynuacja negocjacji z Unią Europejską, ponieważ od dawna powinniśmy zająć się pracą na rzecz nowych rozdziałów, czego nie zrobiliśmy od 2021 roku. Musimy zająć się tym bardzo pilnie. Ponadto pozostaje kwestia Kosowa i tego, co się z nim stanie. Ta część programu nie jest jak dotąd zbyt jasna. Uważam, iż będą to bardzo ważne i bardzo trudne kwestie, ponieważ są to obszerne tematy, co do których społeczeństwo serbskie nie jest tak naprawdę zgodne. Mogą to być kwestie wywołujące głębokie podziały w kraju, więc będą to dwa duże wyzwania.

LJ: Jak scharakteryzowałaby Pani skomplikowane relacje między Unią Europejską a nowym ruchem politycznym w Serbii i co musi zrobić Unia Europejska, aby odzyskać zaufanie wyborców, którzy postrzegają Brukselę jako stronę, która w stosunkach z poprzednim reżimem kierowała się nadmiernie kalkulacją?

DA: Sytuacja była bardzo skomplikowana. Uważam również, iż studenci nie wyrażali swoich opinii na temat Unii Europejskiej zbyt wcześnie, ponieważ starali się zdobyć jak największe poparcie wśród ogółu społeczeństwa. Wiele osób szczerze mówiąc nie dysponuje wystarczającymi informacjami, by podjąć świadomą decyzję, czy Unia Europejska jest dobrym rozwiązaniem, czy nie. Mają silne opinie, ale nie zawsze są one racjonalne.

Wierzę jednak, iż negocjacje będą kontynuowane, ponieważ niektórzy przedstawiciele Listy Studenckiej już zasugerowali, iż z pewnością będzie to jedna z kwestii, którymi się zajmiemy, i iż planują kontynuować negocjacje. Jednak sceptycyzm pojawia się częściowo choćby wśród osób popierających ruch studencki, a nie tylko wśród społeczeństwa, które wcześniej głosowało na Serbską Partię Postępową.

Część sceptycyzmu skierowanego wobec Unii Europejskiej wynika z przekonania pewnej grupy osób, iż Bruksela nie zrobiła wystarczająco dużo, dokładnie tak, jak pan wspomniał. Istnieje część społeczeństwa, która uważa, iż Unia Europejska była jednym z czynników umożliwiających Aleksandarowi Vučićowi i jego reżimowi sprawowanie władzy w kraju tak długo, jak to miało miejsce. Dlatego uważam, iż Unia Europejska musi przede wszystkim w pełni poprzeć nowy rząd. Absolutnie konieczne jest całkowite zignorowanie istnienia Aleksandara Vučicia i kogokolwiek z Serbskiej Partii Postępowej. Wtedy sytuacja zacznie się powoli zmieniać, ponieważ ważne jest, aby Unia okazała teraz jak największe wsparcie, biorąc pod uwagę, iż wiele osób uważa, iż brakowało go w momencie, gdy było ono bardzo potrzebne.

LJ: Czy może nam Pani opowiedzieć więcej o odwołaniu projektu Trump Towers w Belgradzie oraz o tym, czy Dejan Šoškić ma szanse zostać mianowany kolejnym premierem?

DA: Jeśli chodzi o projekt Trump Towers, to jest to sprawa, na temat której nie mam zbyt wielu informacji. Uważam, iż ten projekt był całkowicie absurdalny, a wszelka kooperacja z Donaldem Trumpem wymagała natychmiastowego przerwania. Bardzo się cieszę, iż projekt został wstrzymany. Jednak szczerze mówiąc, prawdopodobnie wiem o tej sprawie tyle samo, co większość z Państwa, więc nie jestem pewna, czy mogę wypowiedzieć się na ten temat bardziej szczegółowo.

Jeśli chodzi o to, kto zostanie premierem, niektórzy już to wiedzą, ale ja nie należę do tej grupy. Ponieważ przez ostatnie półtora roku nie mieszkałam w kraju z powodu wygnania politycznego, ani ja, ani grupa studentów z organizacji „Studenci przeciwko rządom autorytarnym” nie należymy w tej chwili do kręgów osób, które podejmują decyzje lub mają na nie wpływ. Są to sprawy, które w tej chwili są utrzymywane w tajemnicy i myślę, iż jutro wiele osób będzie miało jaśniejszy obraz tego, co się wydarzy.

LJ: Biorąc pod uwagę, iż Serbska Partia Postępowa ma setki tysięcy członków obecnych w całym społeczeństwie, jak będzie wyglądał proces rozmontowywania „głębokiego państwa” Aleksandara Vučicia i jaka będzie Pani osobista rola w Serbii po ostatnich wydarzeniach?

DA: Będzie to bardzo trudne zadanie i czeka nas mnóstwo pracy właśnie w tej kwestii, ponieważ stworzyli oni niewiarygodnie dobrze zorganizowaną strukturę swoich ludzi, która jest wszechobecna. Bardzo pozytywnym zjawiskiem jest to, iż już teraz obserwujemy, jak wiele osób odwraca się od Aleksandara Vučicia, skoro nie może on już oferować im korzyści.

Ludzie opuszczają partię i jej struktury. Zasadniczo próbują ratować własną skórę, zanim nadejdzie ich kolej na aresztowanie. Mamy już wiele osób, które po tym wszystkim próbują teraz się wybielić, a także wiele osób, które w świetle nowych wydarzeń próbują przedstawiać się jako ludzie, którzy zawsze byli zwolennikami studentów, twierdząc, iż po prostu nie mogli tego powiedzieć publicznie.

Uważam, iż w najbliższych miesiącach struktury partyjne Vučića będą coraz słabsze, ale rozmontowanie wszystkiego, co faktycznie zbudował, przez cały czas będzie wymagało ogromnej ilości energii, czasu i pracy wielu ludzi.

Jeśli chodzi o przyszłe działania, jakie możemy podjąć w Serbii, obawiam się, iż są one dość ograniczone, ponieważ prawdopodobnie przez kilka kolejnych lat przez cały czas nie będziemy tam mieszkać. Oczywiście w tej chwili oferujemy pełne wsparcie wszystkim innym osobom – aktywistom, obywatelom, studentom i profesorom – którzy od lat walczą tutaj. Wierzę, iż teraz wiele spraw będzie musiało toczyć się nie tylko na ulicach, ale faktycznie będą musiały nastąpić zmiany wewnątrz instytucji. Właśnie w tym zakresie moje ręce i ręce innych aktywistów są dość związane, ponieważ grupy aktywistów i studenci zrobili już swoje. Teraz nadszedł czas dla wszystkich osób, które faktycznie zajmą miejsca w parlamencie, które zasiądą w instytucjach i będą w stanie wprowadzać zmiany od wewnątrz.


Niniejszy podcast został wyprodukowany przez Europejskie Forum Liberalne we współpracy z Movimento Liberal Social i Fundacją Liberté!, przy wsparciu finansowym Parlamentu Europejskiego. Ani Parlament Europejski, ani Europejskie Forum Liberalne nie ponoszą odpowiedzialności za treść ani za jakiekolwiek wykorzystanie niniejszego podcastu.


Podcast jest dostępny także na platformach SoundCloud, Apple Podcast, Stitcher i Spotify


Z języka angielskiego przełożyła dr Olga Łabendowicz


Czytaj po angielsku na 4liberty.eu

Читать всю статью