Zbliżenie z Kanadą jest słuszne. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy Unia realizuje je tak samo, jak wszystkie poprzednie zbliżenia. Osobno, na miarę jednego partnera, bez wspólnego wzorca.
16 września w Strasburgu Ursula von der Leyen zaprosiła Kanadę, by została pierwszym „członkiem stowarzyszonym” Unii Europejskiej. Kanadyjski premier Mark Carney słuchał orędzia o stanie Unii jako gość honorowy Parlamentu Europejskiego, a pomysł przyjęto długimi brawami. Kłopot w tym, iż nikt, łącznie z autorką propozycji, nie umie powiedzieć, co ten status adekwatnie znaczy. Art. 49 TUE rezerwuje pełne członkostwo dla państw europejskich, a Kanada nim nie jest. Art. 217 TFUE pozwala zawierać umowy stowarzyszeniowe, ale nowej kategorii „członka stowarzyszonego” w nim nie ma. W debacie padły dwa pytania, które trafiają w sedno. Współprzewodniczący frakcji ECR Nicola Procaccini spytał, dlaczego nie Wielka Brytania, a współprzewodnicząca Lewicy Manon Aubry, kto dał Komisji mandat do takiej decyzji. Oba pytania wskazują na ten sam problem. Unia nie ma wspólnej reguły, według której wpuszcza kogokolwiek do swojego kręgu. Zbliżenie z Kanadą jest słuszne. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy Unia realizuje je tak samo, jak wszystkie poprzednie zbliżenia. Osobno, na miarę jednego partnera, bez wspólnego wzorca.
Unia ma już cały zestaw dróg zbliżenia bez pełnego członkostwa, a niemal każda powstała inaczej. Norwegia, Islandia i Liechtenstein wchodzą do jednolitego rynku przez Europejski Obszar Gospodarczy, zostając poza unią celną, wspólną polityką rolną i wspólną polityką zagraniczną. Szwajcaria od dekad buduje własny, sektorowy zestaw umów zwanych Bilaterales I i II a najnowszy pakiet podpisała 2 marca 2026 roku i wciąż czeka na jego ratyfikację przez własny parlament. Wielka Brytania negocjuje po brexicie „reset” przy dziesięciu stołach naraz, a rozmowy o udziale w unijnym programie zbrojeniowym SAFE zostały zerwane w listopadzie 2025 roku. Do tego mamy różne grupy państw w strefie euro, Schengen a także wymienionych wyżej członków EFTA, organizacji założonej w 1960 roku z inicjatywy Brytyjczyków, którzy sami do niej dziś nie należą, odkąd w 1973 roku weszli do Wspólnot Europejskich.
Samą Kanadę łączy już z Unią pięć osobnych umów. Partnerstwo strategiczne z 2016 roku, handlowa CETA stosowana tymczasowo od 2017 roku i wciąż nieratyfikowana przez dziesięć krajów, w tym Polskę, stowarzyszenie z programem badawczym Horizon Europe od 2024 roku, partnerstwo obronne z czerwca 2025 roku i umowa o udziale w SAFE z lutego 2026 roku, jako pierwsze państwo spoza Europy. Każda z tych umów odpowiada na inne pytanie, o dostęp do rynku, finansowanie albo bezpieczeństwo dostaw, i żadna nie rozstrzyga, co się dzieje, gdy zmieniają się reguły całej relacji. „Członek stowarzyszony” bez treści byłby po prostu szóstą etykietą obok pięciu już istniejących.
Ta doraźność już dziś kosztuje Unię i jej wizerunek na wiele sposobów. Pomysł nowego statusu dla Kanady nie pojawił się choćby na wrześniowych briefingach dla ambasadorów 27 państw, więc stolice dowiedziały się o nim z mównicy, a dyplomaci mówili później „Politico” wprost, iż nikt nie wie, co to naprawdę znaczy. Wspomniany szwajcarski pakiet umów negocjowano od 2024 roku, brytyjski reset od maja 2025 roku wciąż nie ma daty kolejnego szczytu, a CETA czeka na pełną ratyfikację od dekady. Każdy partner płaci też inną cenę, wynegocjowaną od zera. Wielka Brytania zaoferowała za SAFE opłatę liczoną w milionach, Unia wyceniła ją w miliardach, rozmowy padły, a Kanada dostała dostęp trzy miesiące później na zupełnie innych warunkach. I wreszcie słowo „członek” traci sens, bo umowa zewnętrzna nie może dać Kanadzie głosu w Radzie, mandatów w Parlamencie ani obywatelstwa Unii. Nazywanie „członkiem” kogoś bez tych praw rozmywa znaczenie, którym posługują się też kraje realnie negocjujące akcesję.
Sam kierunek decyzji broni się jednak bez trudu. Kanada dzieli z Unią demokratyczne wartości i szuka dywersyfikacji wobec presji gospodarczej zza południowej granicy, a handel z nią rośnie. Obroty towarami i usługami wzrosły w 2025 roku o 80 procent względem 2016 roku, do 130 miliardów euro. Natomiast kanadyjskie preferencje „Made in Canada”, konkurencja w stali, cła na europejskie samochody czy odmienne podejście do genetycznie zmodyfikowanej żywności to prawdziwe spory, które trzeba będzie rozstrzygnąć, zanim ktokolwiek podpisze cokolwiek więcej niż komunikat prasowy.
Właśnie dlatego zamiast kolejnej umowy na miarę Unia powinna dać sobie jeden wzorzec członkostwa stowarzyszonego, wpisany w traktaty. Punkt wyjścia już istnieje po obu stronach sporu. Francusko-niemiecka grupa ekspertów proponowała już w 2023 roku podzielić integrację na cztery kręgi, z osobnym pierścieniem dla członków stowarzyszonych obejmujących EOG, Szwajcarię i Wielką Brytanię. Andrew Duff, który reprezentował Parlament Europejski przy pracach nad Traktatem z Lizbony, idzie krok dalej i proponuje wprost nowy art. 49a TUE. O przyjęciu decydowałaby Rada Europejska większością czterech piątych za zgodą Parlamentu, umowa wskazywałaby konkretne polityki, w których partner uczestniczy, a sam status nie przesądzałby ani nie wykluczał późniejszej pełnej akcesji. Taki wzorzec nie musi czekać na zmianę traktatów, żeby zacząć działać. Mandat negocjacyjny dla Kanady, oparty na art. 217, może już dziś zawierać te same zasady, czyli konsultacje, zanim reguły się zmienią, uzasadnioną odpowiedź na zastrzeżenia i jedną wspólną radę zamiast osobnego komitetu dla wszystkich partnera. Traktat potwierdziłby później to, co wcześniej sprawdzi się w praktyce.
Najmocniejszy zarzut wobec tego pomysłu jest prosty. Po co lata pracy nad wzorcem, skoro kooperacja może pogłębiać się sektor po sektorze, tak jak dotąd? Odpowiedź jest równie prosta. To działa, dopóki każda umowa dotyczy jednej sprawy i się nie zmienia. Kłopot zaczyna się, gdy dalszy dostęp zależy od tego, czy partner nadąża za regułami, które Unia wciąż zmienia, bo wtedy każda zmiana oznacza nową negocjację, a to wprowadza niepotrzebną niepewność dla firm i naukowców. Im głębsza staje się współpraca, tym drożej kosztowałoby się z niej wycofać. Drugi zarzut uwypukla Islandia, która 29 sierpnia odrzuciła w referendum wznowienie rozmów akcesyjnych. Dla większości głosujących na „nie” wystarcza istniejący Europejski Obszar Gospodarczy, co można czytać jako dowód, iż zróżnicowanie działa i bez wspólnego wzorca. Tyle iż ten sam epizod pokazuje coś przeciwnego. Rozmowy o Kanadzie od razu wywołały w Islandii pytanie, czy kraj powinien szukać głębszej współpracy w obronności, której EOG nie obejmuje. Drabina nikogo nie zmusza do awansu, ale daje szczebel tym, którzy, tak jak Islandia dzisiaj, chcą więcej, niż daje im obecny krąg.
Polska natomiast, zamiast korzystać z mandatu, aby krytykować obecny stan niepewności, sama współtworzy dziś tę niewyraźną mozaikę. Polska należy do dziesięciu państw Unii, które wciąż nie ratyfikowały CETA. Od lipca 2025 roku utrzymuje własne kontrole na granicach z Niemcami i Litwą, a MSWiA zapowiada ich przedłużenie do marca 2027 roku. Jest jednym z sześciu państw członkowskich poza strefą euro. To nie zarzut, tylko punkt wyjścia. Kto chce projektować drabinę dla innych, musi najpierw powiedzieć, na którym jej szczeblu sam chce stanąć i domknąć własne zaległości. Rozmowa o traktatach już się toczy, więc warto nadać jej kierunek, jedną drabinę zamiast kolejnych kręgów. Pytanie, czy jest jakakolwiek długoterminowa wizja ewolucji polskiego kierunku integracji europejskiej. I pytanie czy nie jest za późno (o 3 lata), by te wizje przedstawić, zanim znów wejdziemy w rok wyborczy.
Okazja, żeby uporządkować całą tę architekturę, nadchodzi szybciej, niż się wydaje. Na 2027 rok, siedemdziesiątą rocznicę Traktatów rzymskich, von der Leyen zapowiedziała Kongres Europy, wzorowany na kongresie w Hadze z 1948 roku. To naturalne miejsce, żeby przestać dokładać kolejne kręgi i policzyć te, które już istnieją. Kanada jest dobrym powodem, żeby się wreszcie za to zabrać, ale tylko wtedy, gdy Unia będzie umiała powiedzieć, co znaczy każde słowo, którym opisuje swoich partnerów. A powiedzieć to będzie mogła dopiero wtedy, gdy wyrażenie „członek stowarzyszony” zacznie znaczyć dokładnie to samo we wszystkich 27 stolicach.
