Ukazał się pierwszy tom autobiografii Egona Krenza, obejmujący okres od dzieciństwa w III Rzeszy i ucieczki z Pomorza, aż do wczesnych lat kariery w strukturach Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD), mniej więcej do początku lat 1970.
Jest to nie tylko narracja biograficzna, ale przede wszystkim próba historyczno-politycznej interpretacji własnej drogi i legitymizacji systemu, któremu Krenz pozostał wierny do końca istnienia NRD.
Formacja radziecka
Centralnym motywem książki jest formowanie się świadomości politycznej autora w warunkach powojennych Niemiec Wschodnich. Krenz przedstawia siebie jako przedstawiciela pokolenia „zerowego roku” – ludzi, którzy dorastali w ruinach wojny i nazizmu, a w socjalizmie widzieli projekt moralnej i społecznej odbudowy Niemiec. Opisuje proces wchodzenia w struktury Freie Deutsche Jugend (FDJ), działalność organizacyjną oraz stopniową integrację z aparatem Socjalistycznej Partii Jedności Niemiec (SED). Szczególne miejsce zajmuje okres studiów w Związku Radzieckim, który autor interpretuje jako doświadczenie formacyjne, zarówno ideologiczne, jak i osobiste.
Refleksje po czasie
Z punktu widzenia warsztatu narracyjnego książka jest uporządkowana, ale nie w pełni linearna. Krenz często stosuje retrospekcje i komentarze z późniejszej perspektywy, co nadaje tekstowi charakter częściowo refleksyjny, a częściowo apologetyczny. Styl jest rzeczowy, momentami suchy, typowy dla byłych aparatczyków partyjnych, ale w niektórych fragmentach pojawiają się bardziej osobiste tony — zwłaszcza tam, gdzie autor opisuje doświadczenia wojenne, przesiedlenie i pierwsze lata w radzieckiej strefie okupacyjnej.
Kulisy scentralizowanej władzy
Największą wartością książki jest jej funkcja dokumentu wewnętrznego świata NRD. Krenz szczegółowo opisuje mechanizmy działania struktur partyjnych, sposób podejmowania decyzji, relacje między Walterem Ulbrichtem a Erichem Honeckerem oraz atmosferę polityczną w aparacie władzy. Czytelnik otrzymuje wgląd w logikę systemu, który był silnie scentralizowany, hierarchiczny i ideologicznie spójny. W tym sensie książka ma znaczenie źródłowe — pozwala zrozumieć, jak funkcjonowała elita państwa socjalistycznego „od środka”, a nie tylko w narracji zewnętrznej krytyki.
Selektywna modernizacja
Jednocześnie jest to tekst wyraźnie selektywny i interpretacyjny. Krenz konsekwentnie przedstawia NRD jako projekt modernizacyjny, który mimo błędów miał według niego realne osiągnięcia społeczne. Problematyczne aspekty systemu — takie jak inwigilacja Stasi, ograniczenia wolności politycznej, represje wobec opozycji czy mur berliński — są w dużej mierze relatywizowane lub przedstawiane jako „historycznie uwarunkowane konieczności”.
Brakuje tu głębszej autorefleksji w sensie odpowiedzialności osobistej, co stanowi jedną z głównych osi krytyki wobec tej autobiografii.
Naciski z zewnątrz
Istotnym elementem jest również sposób, w jaki Krenz interpretuje upadek NRD. Choć ten temat dotyczy bardziej kolejnych tomów, już w tej części widoczna jest tendencja do przedstawiania systemu jako stabilnego, który został osłabiony przez czynniki zewnętrzne i błędy strukturalne, a nie przez fundamentalny brak legitymizacji społecznej.
Taka perspektywa jest charakterystyczna dla byłych elit wschodnioniemieckich, które po 1990 roku często próbowały reinterpretować własną rolę w historii.
Dokument epoki
Z perspektywy historycznej książka jest więc źródłem ambiwalentnym. Z jednej strony dostarcza cennych informacji o funkcjonowaniu NRD, mentalności jej elit i mechanizmach awansu politycznego. Z drugiej strony wymaga krytycznej lektury, ponieważ silnie odzwierciedla autointerpretację autora i jego ideologiczne przywiązania. Nie jest to neutralna kronika, ale raczej narracja obronna, wpisująca się w szerszy nurt „ostalgii” i rewizjonistycznych interpretacji historii NRD.
Podsumowując, Aufbruch und Aufstieg to książka ważna przede wszystkim jako dokument epoki i świadectwo świadomości politycznej jednej z kluczowych postaci późnej NRD. Jej wartość nie polega na obiektywizmie, ale na możliwości analizy sposobu myślenia aparatu państwowego w systemie socjalistycznym. Dla badaczy historii Niemiec Wschodnich i zimnej wojny jest to lektura istotna, choć wymagająca dużego dystansu krytycznego.
Ostatni przywódca
Egon Krenz (ur. 1937) to niemiecki polityk związany z Socjalistyczną Partią Jedności Niemiec (SED), który należał do najwyższego kierownictwa Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD) w końcowej fazie jej istnienia. W 1989 roku był ostatnim przewodniczącym Rady Państwa NRD oraz faktycznym następcą Ericha Honeckera na stanowisku przywódcy państwa i partii, jednak jego okres władzy trwał bardzo krótko – zaledwie kilka tygodni przed upadkiem systemu wschodnioniemieckiego.
Człowiek aparatu
Krenz urodził się w Kolbergu (dzisiejszy Kołobrzeg) i w dzieciństwie doświadczył wysiedlenia oraz powojennej zmiany porządku politycznego. Po wojnie dorastał w radzieckiej strefie okupacyjnej, a następnie w NRD, gdzie gwałtownie zaangażował się w struktury młodzieżowe FDJ (Freie Deutsche Jugend). Jego kariera rozwijała się typowo dla aparatczyka partyjnego: poprzez struktury młodzieżowe, studia polityczne w Związku Radzieckim oraz kolejne funkcje w aparacie SED. W latach 1970. i 1980. Krenz awansował do ścisłego kierownictwa państwa, pełniąc m. in. funkcje w Centralnym Komitecie SED oraz odpowiedzialność za sprawy bezpieczeństwa i organizacji partyjnej.
Był postrzegany jako „człowiek aparatu”, lojalny wobec linii partii i blisko związany z kierownictwem Ericha Honeckera. W październiku 1989 roku, w momencie narastającego kryzysu politycznego i masowych protestów w NRD, Krenz przejął najwyższe stanowiska w państwie. Jego rządy przypadły na okres gwałtownego rozpadu systemu: otwarcia granic, upadku muru berlińskiego i rozpoczęcia procesu zjednoczenia Niemiec. W praktyce nie zdołał już ustabilizować sytuacji ani zatrzymać przemian.
Więzień i pisarz
Po zjednoczeniu Niemiec Krenz został osądzony przez sądy RFN w związku z odpowiedzialnością za ofiary systemu granicznego NRD. W 1997 roku został skazany na karę więzienia za współodpowiedzialność za zgony na granicy wewnątrzniemieckiej. Po odbyciu części kary wyszedł na wolność.
Po 1990 roku Krenz pozostał aktywny publicystycznie, publikując wspomnienia i teksty, w których konsekwentnie bronił części dorobku NRD oraz własnej roli w historii. Jego autobiografie, w tym Aufbruch und Aufstieg, wpisują się w próbę reinterpretacji historii państwa wschodnioniemieckiego z perspektywy jego byłej elity politycznej. Egon Krenz był wysokim funkcjonariuszem SED i ostatnim przywódcą Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD) w 1989 roku.
Najważniejsze prace Egona Krenza
Krenz nie jest autorem „naukowym” w klasycznym sensie, ale po 1989 roku opublikował liczne wspomnienia i teksty polityczno-historyczne, głównie o NRD i upadku systemu: Aufbruch und Aufstieg – pierwszy tom autobiografii (2022), który obejmuje jego drogę polityczną do 1973 roku, silnie autobiograficzny i ideologicznie interpretujący historię NRD; Gestaltung und Veränderung – drugi tom wspomnień (2023), czyli kontynuację autobiografii dotyczącą kariery w aparacie SED i funkcjonowania państwa; Verlust und Erwartung – trzeci tom (2025), najważniejszy politycznie: opisuje rok 1989, upadek Muru Berlińskiego i jego odsunięcie od władzy; Herbst ’89 – wcześniejsza książka wspomnieniowa, analiza wydarzeń jesieni 1989 roku z jego perspektywy; Wir und die Russen – teksty o relacjach NRD–ZSRR / Rosja, wyraźnie prorosyjska interpretacja historii.
Pojawiły się też na jego temat interesujące filmy: Die 50 Tage des Egon Krenz (ZDF-History, 2016) Mario Sporna i Thomasa Grimma, a niedługo na ekrany wejdzie Kommunist Lutza Pehnerta.
Matthäus Golla
