Widzimy na własne oczy drastyczne przemiany porządku politycznego. Już w przyszłym roku we Francji, ogarniętej w tej chwili protestami, istnieją duże szanse na drugą turę z udziałem Marine Le Pen oraz Jeana-Luca Mélenchona – reprezentantów dwóch partii kontestujących liberalny porządek. W Niemczech AfD jest coraz silniejsza. Po drugiej stronie Atlantyku Donald Trump sieje spustoszenie, a J.D. Vance stara się wzmocnić postliberalizm, który sprzeciwia się indywidualizmowi i różnorodności. Trudno w tej chwili nie zauważyć, iż kontestatorzy liberalnej demokracji stają się coraz bardziej znaczącą siłą.
Populiści rosną
Szwedzki think-tank Timbro wraz z Epicenter Network opublikował kolejną edycję raportu „Authoritarian Populism Index” autorstwa Andreasa Johanssona Heinö. Jest to badanie 31 europejskich demokracji w latach 1945–2026, analizujące poparcie dla partii kontestujących. Czym one są? To partie, które rzucają wyzwanie elitom, ale jednocześnie stanowią zagrożenie dla liberalnego porządku: demokracji liberalnej, praworządności oraz gospodarki rynkowej. Do tej grupy trafiają partie radykalne (prawicowe i lewicowe), populistyczne oraz o autorytarnych skłonnościach, jak Fidesz czy PiS. Te partie łączy posługiwanie się dychotomią „dobry lud i złe elity”. Heinö uwzględnił w indeksie 12 polskich partii, a wśród nich znalazły się: PiS, Konfederacja Korony Polskiej, Konfederacja Wolność i Niepodległość, a także partie historyczne, jak Samoobrona czy Liga Polskich Rodzin.
Wyniki indeksu są zatrważające – w 2026 roku średnie poparcie dla populistów w badanych krajach wyniosło 32,6%, a w 11 krajach populiści rządzą lub współrządzą. Tylko w pięciu państwach populiści w ostatnich wyborach uzyskali mniej niż 20%, a w Czechach, w Bułgarii, w Rumunii, we Włoszech i na Słowacji poparcie dla nich przekroczyło 50%. Widzimy wzrost skrajnej prawicy i wzmocnienie ruchów narodowo-konserwatywnych, a jednocześnie spadek poparcia dla prawicy akceptującej liberalną demokrację: chadeków czy konserwatystów. W 2019 roku populiści osiągnęli rekordowy sukces i znajdowali się w rządach aż 14 państw. Ten rekord może jednak zostać ponownie pobity, gdyż w tej chwili populiści są o wiele silniejsi niż jeszcze 10 lat temu, gdy poparcie dla nich wynosiło „tylko” 24,9%.
Przyznam, iż najlepszą diagnozę populizmu przedstawił ponad 30 lat temu Francis Fukuyama. W książce Koniec historii zauważył pewien problem: koniec historii jest nudny i dość spokojny. Pisał: „Z doświadczenia wynika, iż o ile ludzie nie mogą walczyć o słuszną sprawę, ponieważ słuszna sprawa zwyciężyła pokolenie wcześniej, obrócą oręż przeciwko niej. Będą walczyć dla samej walki. Innymi słowy, będą walczyć niejako z nudów, nie umiejąc sobie wyobrazić świata bez walki. Skoro więc świat, w którym żyją, zdominowany jest przez pokojowe i dostatnie demokracje liberalne, będą walczyć przeciwko pokojowi i dobrobytowi, przeciwko demokracji”.
Tak właśnie jest z populistami: szukają walki, która staje się celem samym w sobie. Wybierają różne rzeczy: Unię Europejską, elity, mniejszości, inne narody czy wyimaginowane problemy związane z szeroko pojętym postępem, jak GMO albo mięso z próbówki. choćby jeżeli stoją za tym jakieś racje, populiści nadmiernie rozciągają walkę i odwołują się do irracjonalnych lęków ludu. Właśnie wokół tego tworzą swój przekaz, ale po dojściu do władzy różnie bywa z trzymaniem się tego kursu.
Jak wskazuje Heinö, nie ma jednego wzorca tego, jak rządzenie wpływa na populistów. Giorgia Meloni jest przykładem moderacji – złagodziła swój kurs wobec UE czy NATO, jednak przez cały czas utrzymuje twardy kurs w sprawach migracji czy kultury. Z kolei FPÖ pod przewodnictwem Herberta Kickla zradykalizowała się.
Rosną też rachunki za ich rządy
Tyle iż te walki z nudy mają realne konsekwencje. Jedno z lepszych badań empirycznych na temat skutków rządów populistów przygotowali Funke, Schularick oraz Trebesch. W bazie obejmującej 60 państw zidentyfikowali 51 populistycznych przywódców w 28 krajach. Piętnaście lat po ich dojściu do władzy PKB na mieszkańca był przeciętnie o ok. 10% niższy niż w oszacowanym scenariuszu bez ich rządów. Takie są efekty nacjonalizmu gospodarczego, nieodpowiedzialnej polityki gospodarczej oraz atakowania instytucji. W ramach „walki dla samej walki” populiści lubią atakować instytucje. Często mówi się o praworządności, jednak warto zacząć od zapomnianej ofiary rządów populistów – niezależności banku centralnego. Nie zawsze zdajemy sobie sprawę, jak bardzo jest ona ważna. Ekonomiści od lat wskazują na rolę niezależności banku centralnego dla kontroli nad cenami. Politycy z chęcią prowadziliby luźną politykę pieniężną, by wygrać wybory – choćby kosztem inflacji. Z tego powodu banki centralne powinny być niezależne: mają być odważne w walce z chorobą gospodarki, jaką jest wysoka inflacja. Michael Gavin i Mark Manger wykazali, iż populiści częściej wywierają publiczną presję na banki centralne. Dobrze to widać w przypadku Donalda Trumpa, który nie miał oporów przed grożeniem Jerome’owi Powellowi, ówczesnemu prezesowi Fedu.
Populiści infekują całe państwa, zarówno na płaszczyźnie instytucjonalnej, jak i kulturowej. Jak wskazują Kyriacou i Trivin, rządy populistów mają negatywny wpływ na praworządność – po pięciu latach wskaźnik rządów prawa V-Dem spada o 4,7 punktu procentowego. Większe zagrożenie widziałbym jednak w zmianach kulturowych. Niestety w związku ze wzrostem poparcia dla populistów partie głównego nurtu mogą zmienić swoje stanowiska i zbliżyć się do nich. Abou-Chadi i Krause wykazują, iż sukcesy skrajnej prawicy przekładają się na przesunięcie partii głównego nurtu w stronę większego kulturowego protekcjonizmu, np. w postaci bardziej negatywnego stanowiska wobec wielokulturowości. Czy jest to dobra strategia wyborcza? Można o tym dyskutować, ale ostatecznym efektem jest mniej otwarta polityka.
Czy jest nadzieja?
Widzimy osłabienie liberalnego porządku, coraz więcej osób boi się jego upadku, a wrogie mu siły, jak np. J.D. Vance nie mają już większych oporów przed określaniem się mianem postliberałów. Postliberalizm jest ideą zakładającą odejście od indywidualizmu i narzucenie standardów „dobra wspólnego” zgodnego z konserwatywnymi i religijnymi wartościami. jeżeli przed czymś liberalizm i wytworzone przez niego instytucje miały nas chronić, to właśnie przed wizjami narzucenia jednej drogi życiowej – a tego chcą postliberałowie.
Jan Tokarski, polemizując z Carlem Schmittem – koronnym jurystą III Rzeszy, członkiem NSDAP i intelektualnym patronem antyliberalnej prawicy i lewicy – wskazuje, iż to właśnie strategia liberalna jest katechonem. Jest to pojęcie wywodzące się z teologii i odnoszące się do figury, która powstrzymuje nadejście chaosu oraz Antychrysta. Liberałowie, widząc, iż niemożliwe jest pogodzenie wszystkich i rozwiązanie sporów, zaakceptowali te różnice i szukają drogi do obniżenia kosztów konfliktu. Podtrzymywanie tego porządku chroni nas przed tragedią – musimy odrzucić utopie oraz apokaliptyczne wizje ciągłego konfliktu.
Mimo wszystko widzę podstawy do optymizmu – choć jest źle, dostrzegam refleksję oraz dobre działania. Po pierwsze, partie oraz ruchy głównego nurtu działają razem, próbując ocalić resztki liberalnego porządku, choć często sprowadza się to jedynie do kordonów sanitarnych. Po drugie, sami liberałowie próbują przemyśleć liberalizm, żeby był on bardziej liberalny. W Dostatku Ezra Klein i Derek Thompson pokazują, jak budować dostatnią przyszłość: zapewnić więcej mieszkań i energii oraz rozwijać innowacje. Alexandre Lefebvre pokazuje, iż istnieje liberalna droga życia, i podpowiada, jak ją rozwijać. Jest też liberalny szaleniec Gunther Fehlinger-Jahn – internauta oraz aktywista postulujący silną, zjednoczoną i liberalną Europę. Choć można mieć do niego wiele słusznych zastrzeżeń, potrafi przyciągać uwagę – Aleksandar Vučić wyzwał go na debatę.
Nam, liberałom, i naszym przyjaciołom wierzącym w liberalny ancien régime pozostaje rozwijanie tych pomysłów: odważna obrona własnych zasad w codziennym życiu oraz umacnianie instytucji, które je chronią. Musimy teraz wyjść z wież z kości słoniowej, bo inaczej za parę lat wyjdziemy na ostatni protest przeciwko populizmowi w obronie instytucji i będziemy desperacko krzyczeć „Jak najmniej władzy w ręce ludu!”.
